Մերուժան Հարությունյան | ՇԵՅՔ-ՍՊԻՐԻ ՀՆՉՅԱԿՆԵՐԸ

1

From fairest creatures we desire increase,

That thereby beauty's Rose might never die,

But as the riper should by time decease,

His tender heir might bear his memory:

But thou, contracted to thine own bright eyes,

Feed'st thy light's flame with self-substantial fuel,

Making a famine where abundance lies,

Thyself thy foe, to thy sweet self too cruel.

Thou that art now the world's fresh ornament

And only herald to the gaudy spring,

Within thine own bud buriest thy content,

And, tender churl, mak'st waste in niggarding:

Pity the world, or else this glutton be,

To eat the world's due, by the grave and thee.

Սերունդ ենք ուզում ամենաչքնաղ արարածներից,
Որ չվերանա աշխարհից հանկարծ ամեն հրապույր,
Որ վարդի թուփը էկող գարնանը բողբոջ տա նորից,
Ու ծաղկի´ վարդը, որ չըլնի գարուն — առանց հոտ ու բույր:
Բայց քեզ բանտել ես չքնաղ հայացքիդ զնդանում անհաշտ,
Ուր քու եսասեր էության հուրն ես հավերժ բորբոքում,
Բերքաբեր դաշտը դարձրել ես ըստերջ, անձրեւը՝ երաշտ,
Ոսոխն ես դառել քո´ւ իսկ էության, քո´ւ հոգու խորքում:
Ախր էս պահին դո´ւ ես, ջահե´լըդ, զարդը աշխարհի,
Գոռ մունետիկը աշխարհ արարող ծաղկազարդ այգու:
Բա խի՞ ես զոռով բողբոջըդ թաղում, որբ թողնում սաղի´ն,
Ա´յ ժլատ ընձյուղ, խի՞ ես զուր մսխում հուր թովչանքը քու:

Ախր լափո´ւմ ես աշխարհը արար — քու վարքով ըմբոստ,
Ոչնչնացնում ես սերո´ւնդն աշխարհի՝ մնալով անվոստ:

2

When forty Winters shall besiege thy brow,
And dig deep trenches in thy beauty's field,
Thy youth's proud livery so gazed on now
Will be a tottered weed of small worth held:
Then being asked where all thy beauty lies,
Where all the treasure of thy lusty days,
To say within thine own deep-sunken eyes
Were an all-eating shame, and thriftless praise.
How much more praise deserved thy beauty's use,
If thou couldst answer, 'This fair child of mine
Shall sum my count, and make my old excuse',
Proving his beauty by succession thine.

This were to be new made when thou art old,
And see thy blood warm when thou feel'st it cold.

Պայծառ ճակատըդ երբ որ ակոսի քառասուն ձմեռ,
Տեսքիդ գարունը երբ անէանա ու դառնա լոկ հուշ,
Նայողը կասի. «Մանուկ թովչանքը չի´ մնում անմեռ,
Ու դառնանում ա նույնիսկ երկնային նեկտարը անուշ»:
Ու երբ քեզ ասեն. «Բա ո՞ւր ա հիմի էն չքնաղ այգին
Տեսքիդ երջանիկ ու ծիծաղախիտ պայծառ օրերի»,
Կհոշոտի քեզ ամոթը լեղի, որ գանձըդ անգին
Իզուր մսխեցիր, ու օրըդ դարձավ պառավ բորենի:
Բայց թե կարենաս քեզ տրված գանձը շնորհքո´վ ծախսես,
Զավա´կ ունենաս, էլ չե´ս ամաչի, պատասխան կտաս.
«Կյանքիս հաշիվը էսի´ ա ամփոփ, հենց էսի´ ա, տե´ս,
Հենց որ ես չըլնեմ, էսի´ կմնա»: Էդ վախտ կտենաս —

Արունըդ նորից թունդ կբորբոքվի: Հա´, երբ ծերանաս,
Էտի չի թողա՝ գարնան խոտի պես լրի´վ չորանաս:

3

Look in thy glass and tell the face thou viewest,
Now is the time that face should form another,
Whose fresh repair if now thou not renewest,
Thou dost beguile the world, unbless some mother.
For where is she so fair whose uneared womb
Disdains the tillage of thy husbandry?
Or who is he so fond will be the tomb
Of his self-love to stop posterity?
Thou art thy mother's glass, and she in thee
Calls back the lovely April of her prime;
So thou through windows of thine age shalt see,
Despite of wrinkles, this thy golden time.

But if thou live rememb'red not to be,
Die single, and thine image dies with thee.

Հայելուն նայի, ասա պատկերիդ. «Արդեն վախտն ա որ
Դիմագծերըս նորի´ց արարեմ»: Թե հիմի չանես,
Հուսախաբ կըլնես, չես դարձնի ազգդ գոռ ու բախտավոր,
Ու մի մայրացու օրհնանքի տեղը կստանա անեծք:
Բա կա՞ մի Եւա, արգանդով խոպան, ով անտեսելով
Հողագործական ջանք ու տքնանքդ, եռանդըդ մերժի:
Կամ քեզ ի՞նչ ասեմ, երբ որոշել ես շիրիմը դառնաս
Քու «ես»-ի´ սիրո: Դու դեմ ես շարժի´ն, բայց ախր չարժի´:
Քու մոր հայելին էսօր հենց դո´ւ ես: Ինքը, անընդմեջ,
Երբ նայում ա քեզ, իրա´ն ա տենում — դալար, ծաղկազարդ:
Բայց կարար օ´ր գար, երբ դո´ւ, կնճռապատ, հենց նո´ւյն հայլու մեջ
Տենայիր հենց քե´զ, քո´ւ իսկ գարունը, հանգիստ ու անդարդ:

Բայց թե ապրում ես, որ մի օր մեռնես առանց հիշատակ,
Գրողի ծոցը, անշառավիղ էլ իջի հողի տակ:

4

Unthrifty loveliness, why dost thou spend
Upon thyself thy beauty's legacy?
Nature's bequest gives nothing, but doth lend,
And being frank she lends to those are free:
Then, beauteous niggard, why dost thou abuse
The bounteous largess given thee to give?
Profitless usurer, why dost thou use
So great a sum of sums, yet canst not live?
For having traffic with thyself alone,
Thou of thyself thy sweet self dost deceive:
Then how, when nature calls thee to be gone,
What acceptable Audit canst thou leave?

Thy unused beauty must be tombed with thee,
Which used lives th'executor to be.

Ժառանգությունըդ խի՞ ես զուր մսխում, ա´յ շվայտ ջահել,
Վարելով միայն արտդ սեփական, առանց զուգընկեր:
Բնության տված շնորհները գոռ — քեզ պա´րտք են տրվել,
Որ մեծահոգի՝ տաս հետնորդների´ն: Պարտքըդ զուր մի´ կեր:
Մի´ չարաշահի ի վերուստ շռայլ շնորհած ընծան,
Տուր ուրիշների´ն: Թո ուրիշ մեկն է´լ էսի վայելի:
Ունա´յն վաշխառու, նոր ցանքս արարի, որ դաշտը ցնծա…
Արտերը մի թող անմշակ խոպան, գործի´ դիր, է´լի:
Ինչո՞վ ես տարբեր անխիղճ ժլատից, երբ մեն-մենակ ես
Քու խոլ խնջույքին, երբ քու սիրելին … քո´ւ անձն ա մենակ:
Ու երբ Երկինքը մի օր քեզ կանչի, ո՞նց կպարտակես
Խաբեությունդ, ինչով որ թողիր գալիքն անժառանգ:

Ախր ո՞նց ծիլ տա հմայքըդ շվայտ, երբ բան չես ցանում:
Սերըդ ցփնելով՝ հենց քե´զ ես թաղում պաղ գերեզմանում:

5

Those hours that with gentle work did frame
The lovely gaze where every eye doth dwell
Will play the tyrants to the very same,
And that unfair which fairly doth excel;
For never-resting time leads summer on
To hideous winter and confounds him there,
Sap checked with frost and lusty leaves quite gone,
Beauty o'ersnowed and bareness every where:
Then were not summer's distillation left
A liquid prisoner pent in walls of glass,
Beauty's effect with beauty were bereft,
Nor it nor no remembrance what it was.

But flowers distilled, though they with winter meet,
Leese but their show; their substance still lives sweet.

Ժամ ու օրերը, որ արարում են ոգու դաստակերտ,
Ուր ամեն մեկի հայացքը բանտեն երկար ժամանակ,
Հենց նույն վարմունքով դառնում են տիրան, քանդում ձեւ ու կերպ,
Արեւը դարձնում պարզըկա ու ցուրտ, դղյակն ավերակ:
Բախտը անդադար փակում ա գարնան դռներն ու ուղին,
Գարունը բանտում դաժան ձմեռվա անկենդան խցում,
Ու սառուց դարձնում հյութ ու արունը ծիլ ու ընձյուղի:
Ու արեւ չկա, պարզըկան անվերջ հոգի ա խոցում:
Ու չկա արդեն հմայքը գարնան, չկա գույն ու բույր,
Չքնաղ ծաղիկը, չոր ու թառամած, գերի´ ա անհույս,
Թովչանքը՝ ցնդած, հմայքը՝ դարձած անհաս հրապույր,
Ինքն անվերադարձ, ուրվական մի հյո´ւր, աղոտ ու անլույս:

Ձմռնամտին թոշնած կակաչն ա կիսաշունչ վկան
Նախկին ծաղկունքի: Բայց հոգին, մեկ ա, մեռած չի ու կա´:

6

Then let not winter's ragged hand deface
In thee thy summer ere thou be distilled:
Make sweet some vial; treasure thou some place
With beauty's treasure ere it be self-killed:
That use is not forbidden usury
Which happies those that pay the willing loan;
That's for thyself to breed another thee,
Or ten times happier be it ten for one;
Ten times thyself were happier than thou art,
If ten of thine ten times refigured thee:
Then what could death do if thou shouldst depart,
Leaving thee living in posterity?

Be not self-willed, for thou art much too fair
To be death's conquest and make worms thine heir.

Ուրեմն, մի´ թող ձմեռն ավիրի նախշերըդ վսեմ,
Դարձնի քեզ հուշի թոշնած ցնցոտի կամ թոշնած կակաչ:
Մի անո´թ լցրու: Զարդարի մի բո´ւն, ու թո որ լսեն
Երգերըդ գարնան, թո առվիդ ձենը չըլնի անկարկաչ:
Ո՞վ քեզ չոռ կասի, թե վաշխով փող տաս, բայց երջանկացնես
Պարտք վեկալողին: Ախր հենց իրա´նք պարտքդ հետ կտան:
Քեզ մի´ սպանի: Արարի հենց քե´զ, տասնապատկի´ քեզ,
Որ ի´նքըդ դառնաս տասն անգամ ուրախ, անմահ, անպատան:
Բա լավ չի՞ ըլնի, որ ուրախանաս տասն անգամ ավել,
Երբ տասնապատկվես, ու ամեն մեկը նորից դառնա տաս,
Էս տասն էլ նորից ի´նքը տասնանա, դառնա առավել,
Ու երբ հեռանաս, զուր չանէանաս: Էթաս, բայց մնա´ս:

Դե, կապրիզըդ թո´ղ: Բա քու նմանին — վսեմ, անթերի,
Մա´հը վեկալի՞, որ խնջույք անի խումբը որդերի՞:

7

Lo in the orient when the gracious light
Lifts up his burning head, each under eye
Doth homage to his new-appearing sight,
Serving with looks his sacred majesty;
And having climbed the steep-up heavenly hill,
Resembling strong youth in his middle age,
Yet mortal looks adore his beauty still,
Attending on his golden pilgrimage:
But when from highmost pitch, with weary car,
Like feeble age he reeleth from the day,
The eyes (fore duteous) now converted are
From his low tract and look another way:

So thou, thyself outgoing in thy noon,
Unlooked on diest unless thou get a son.

Երբ արեւելքը լուս ա ճառագում, ոսկի, շառագույն,
Սաղն էլ ակնածած նայում են անեղծ շողին արեւի,
Որ նախորդ օրը, կեսօրից հետո դառել էր դժգույն,
Հետո վախճանվել, բայց հենց կեսօրին արքա´ն էր վերի:
Ու երբ արեւը իր սարն ա հելնում, զենիթին փարվում,
Ոնց որ ջահելն ա քիչ-քիչ մեծանում, դառնում մարդ անդարդ,
Ակնածողների ջերմ հայացքները շողում են, փայլում,
Ու փառաբանում սեգ ուխտավորի վերելքը զվարթ:
Իսկ հետո, երբ որ երկնային արքան իջնում ա գահից,
Քիչ-քիչ նվաղում, քարշ գալով հասնում էն մյուս ափին,
Է´ն հայացքները, որ պաշտող էին, կորըստի ահից
Լուռ շուռ են գալի ու սեւեռվում են հողին ու տափին:

Ու մի իրիկուն ինքըդ է´լ կէթաս: Որդի´ ունենաս,
Քեզ չեն մոռանա: Որ ժառանգ թողնես, անմե´ռ կմնաս:

8

Music to hear, why hear'st thou music sadly?
Sweets with sweets war not, joy delights in joy:
Why lov'st thou that which thou receiv'st not gladly,
Or else receiv'st with pleasure thine annoy?
If the true concord of well-tuned sounds,
By unions married, do offend thine ear,
They do but sweetly chide thee, who confounds
In singleness the parts that thou shouldst bear;
Mark how one string, sweet husband to another,
Strikes each in each by mutual ordering;
Resembling sire, and child, and happy mother,
Who all in one, one pleasing note do sing;

Whose speechless song being many, seeming one,
Sings this to thee, 'Thou single wilt prove none.'

Երբ ե´րգ ես լսում, խի՞ ես անպայման մռութըդ խառնում:
Քաղցրն անուշին հո թշնամի չի՞: Ուրախն ուրախից
Գոհանո´ւմ ա լոկ: Ու թե դժգոհ ես, խի՞ չես հետ դառնում,
Սիրում ուրիշին: Զոռով չե´ն սիրի, ու ոչ է´լ՝ վախից:
Թե մեկնումեկը սերտ միահյուսված ընտիր ձեներից
Դուրըդ չի գալի, կամ հաճելի չի լսելիքիդ նուրբ,
Ուրեմն էդ ձենը խրատում ա քեզ, մեղմ, թեթեւակի:
Դիլխոր մի ընկի: Թե՞ խրատողըդ պիտի ըլնի սուրբ:
Բա չե՞ս զարմանում, թե դաշինք կազմած լարը ամեն մի,
Իրար համաձայն, ոնց են իրարու փաղաքուշ ծեծում,
Նման հոր ու մոր, մեկ էլ՝ էրեխու, սիրով ընտանի:
Երգում են հանդարտ, ներդաշնակ մի երգ — ու չեն հեծեծում:

Ու անխոս երգն էդ, թեեւ խմբովի, թվում ա մենյերգ,
Ասես երգելով. «Մենակ մնացիր, կմնաս անյերգ»:

9

Is it for fear to wet a widow's eye
That thou consum'st thyself in single life?
Ah! if thou issueless shalt hap to die,
The world will wail thee like a makeless wife;
The world will be thy widow and still weep,
That thou no form of thee hast left behind,
When every private widow well may keep,
By children's eyes, her husband's shape in mind:
Look what an unthrift in the world doth spend
Shifts but his place, for still the world enjoys it,
But beauty's waste hath in the world an end,
And kept unused the user so destroys it:

No love toward others in that bosom sits
That on himself such murd'rous shame commits.

Կարո՞ղ ա՝ վախից, որ այրի մի կին հանկարծ հեկեկա,
Անկին ու անզույգ սպառում ես քեզ, մենա´կ ես մնում:
Կմեռնե´ս, ախր, ազապ, անզավակ, մենակ, անվկա,
Ու հա´ կսըգան, որ հյութդ ամո´ւլ արտերն էր սնում:
Այրին քու կըլնի աշխարհը ամբողջ, լաց ու կոծ կանի,
Որ քու կերպարը ժառանգ չթողեց, որ տեսքդ մնա:
Այնինչ կինն անմարդ — հայացք ձգելու միշտ հնար ունի´
Իր իսկ ամուսնուն: Զավակի´ն նայես, մարդո´ւն կիմանա:
Ցոփ ու շվայտը ինչ էլ որ ցփնի, հետո հեռանա,
Ի´նքը չի շահի, տեղը կմնա մնացողներին:
Հմի սիրուն ես, բայց աշխարհը քեզ — շո´ւտ կմոռանա,
Պարապությունը ձիրքդ կսպանի, ու չի էլ ների:

Ով իրա հանդեպ ըսենց անամոթ հանցանք ա անում,
Սիրտ չունի կրծքում ու այլոց համար սեր չի ունենում:

10

For shame deny that thou bear'st love to any,
Who for thyself art so improvident.
Grant, if thou wilt, thou art beloved of many,
But that thou none lov'st is most evident;
For thou art so possess'd with murd'rous hate,
That 'gainst thyself thou stick'st not to conspire,
Seeking that beauteous roof to ruinate
Which to repair should be thy chief desire:
O change thy thought, that I may change my mind!
Shall hate be fairer lodged than gentle love?
Be as thy presence is, gracious and kind,
Or to thyself at least kind-hearted prove:

Make thee another self, for love of me,
That beauty still may live in thine or thee.

Խի՞ ես ձեւ անում, թե մեկնումեկին չես կարա սիրես:
Հազզա´ր ամոթ քեզ: Միամիտ սուտըդ ո՞ւմ կհամոզի:
Քեզ սիրահարված ախր լիքը կա, չքնաղ, լուսերես,
Բայց դու, մեկուսի, ախր մնում ես առանց ամուսի՞ն:
Զզվանքն էս լկտի — տիրացել ա քու հոգուն ու խելքին,
Ու ռիսկ չես անում գոնե մի վայրկյան քեզ դավաճանես,
Ասես տրված ես ապագա ծուխըդ մարելու մտքին,
Այնինչ, ճիշտ կըլնի, որ էդ տեսակ բան երբեւէ չանես:
Փոխի´, ուրեմը, վարքըդ անամոթ, որ ես էլ փոխեմ
Կարծիքս անդուր: Բա զզվա՞նքն ա լավ, թե՞ սե´րն անարատ:
Մի´ դավաճանի սեփական հոգուդ, մի դառի դժխեմ,
Ու ապացուցի, որ խորթ ա հոգուդ թե´ չար, թե´ արատ:

Աղաչում եմ քեզ, գոնե ի´մ խաթեր, ժառա´նգ արարի,
Որ չանէանա´ տեսիլըդ չքնաղ, ջահել ու արի:

11

As fast as thou shalt wane, so fast thou grow'st
In one of thine, from that which thou departest,
And that fresh blood which youngly thou bestow'st
Thou mayst call thine, when thou from youth convertest:
Herein lives wisdom, beauty, and increase,
Without this, folly, age, and cold decay:
If all were minded so, the times should cease,
And threescore year would make the world away.
Let those whom Nature hath not made for store,
Harsh, featureless, and rude, barrenly perish:
Look whom she best endowed she gave the more;
Which bounteous gift thou shouldst in bounty cherish:

She carved thee for her seal, and meant thereby,
Thou shouldst print more, not let that copy die.

Թե արագ թոշնես, նույնքան արագ էլ կերպդ կծլի
Քու ժառանգի մեջ, երբ իրան թողնես ու անէանաս:
Ջահել արունըդ ընծայի իրա´ն: Մահվան ածելին,
Երբ գա, քեզ հնձի, կասես. «Էլի´ կամ: Ե´ս եմ, անվնա´ս»:
Իմաստնությունը, թե´ գեղեցիկի, թե´ հարատեւի,
Էսի´ ա մենակ: Կանո´ն ա էսի, օրե´նք անսասան,
Ինչն անտեսեինք, կյանքը աշխարհում երկար չէր տեւի —
Կյանքի տարիքը հազիվ էլ ըլներ մի իրեք քսան:
Մարդը բնության կավի´ց ա ծեփած: Մի´ էղի անխելք,
Քեզ ընծա կավը խնամքո´վ պահի, փայփայի´ անդուլ:
Ով սա մոռանա, կչքվի´ հավետ, անդուռ ու անյելք,
Կչքվի´ անհետ ու անդիմագիծ, անպտուղ, ամուլ:

Բնությա´ն ծեփն ես, կերպա´րը իրա մտքի ոսկորի,
Որ ի´նքըդ ծեփես մի չքնաղ կերպար, ի´նքը չկորի:

12

When I do count the clock that tells the time,
And see the brave day sunk in hideous night,
When I behold the violet past prime,
And sable curls all silvered o'er with white,
When lofty trees I see barren of leaves,
Which erst from heat did canopy the herd,
And summer's green all girded up in sheaves
Borne on the bier with white and bristly beard:
Then of thy beauty do I question make
That thou among the wastes of time must go,
Since sweets and beauties do themselves forsake,
And die as fast as they see others grow,

And nothing 'gainst Time's scythe can make defence
Save breed to brave him when he takes thee hence.

Երբ որ տենում եմ, որ էս ցերեկն էլ դառավ մութ խավար,
Որ բախտն ուր որ ա — գարուն-ամառվա ճամփեն կփակի,
Որ գանգուրը սեւ՝ քիչ-քիչ սիպտակում ու թափվում ա վար,
Ասես լսում եմ անողոք զանգը խո´լ ժամանակի:
Երբ հզոր կաղնին, ինչն ըստվերում էր հոտը ոչխարի,
Դառնում ա տկլոր, չոր ու անըստվեր, անպիտան, անուժ,
Լրիվ անկարող, որ տեղը տեղին շվաք արարի,
Երբ դեմըս հզոր, սառցակալ գետն ա անշարժ ու անհուշ —
Տենչում եմ ուժգին — մահն ու գերանդին հոգիտ չկանչեն
Ու չհոշոտեն կերպա´րըդ չքնաղ, տե´սքդ հոգեթով:
Գարուն-ամառը, գոռ ու հիասքանչ, հավերժական չեն,
Հերթո´վ են գալի, ու արագ-արագ, մեռնո´ւմ են հերթով:

Ժառա´նգը մենակ ընդդիման կըլնի պողպատին բախտի,
Որ սուրը հանի ու գոռ պայքարով գերանդուն հաղթի:

13

O that you were your self! but, love, you are
No longer yours than you yourself here live;
Against this coming end you should prepare,
And your sweet semblance to some other give:
So should that beauty which you hold in lease
Find no determination; then you were
Your self again after yourself's decease,
When your sweet issue your sweet form should bear.
Who lets so fair a house fall to decay,
Which husbandry in honour might uphold
Against the stormy gusts of winter's day
And barren rage of death's eternal cold?

O, none but unthrifts: dear my love, you know
You had a Father, let your Son say so.

Քաղցրըս, ախր, չե´ս մնում նույնը, դառնում ես ուրի´շ:
Մի´ ժամ էլ անցավ — ոչի´նչ, ո´չ մի բան նույնը չի մնում:
Ձգտի, ուրեմը, տեսքդ ուրիշին փոխանցես քիչ-քիչ:
Մի օր կտենաս՝ անխուսափ վերջը քե´զ ա մոտենում:
Բախտն ընդամենը էդ չքնաղ տեսքդ տվել ա պարտքո´վ:
Ուրեմը, պարտքդ պիտի´ հատուցես: Հենց պարտքդ մարես,
Չես կորի անհետ, երբ որ վախճանվես: Որովհետեւ իր տեսքով
Քու շառավիղը քեզ հնա´ր կտա, որ նորից հարես:
Չքնաղ դղյակը մենակ անմիտը կթողնի անտեր,
Իր կայքն անխնամ, առանց ցանկապատ ու առանց դրկից,
Որ բաժին մնա դաժան ձմեռվա հողմ ու ցրտին կեր,
Ու չի վախենա կատաղած մահվան անվողորմ զարկից:

Ցո´փ ես ու շվայտ: Քաղցրըս, ախր, կասե՞ս, չէ՞, էսի.
«Ես հե´ր ունեի»: Դե ընե´նց արա, որդիդ է´լ ասի:

14

Not from the stars do I my judgement pluck,
And yet methinks I have astronomy,
But not to tell of good or evil luck,
Of plagues, of dearths, or seasons' quality;
Nor can I fortune to brief minutes tell,
Pointing to each his thunder, rain and wind,
Or say with princes if it shall go well
By oft predict that I in heaven find:
But from thine eyes my knowledge I derive,
And, constant stars, in them I read such art
As truth and beauty shall together thrive
If from thy self to store thou wouldst convert:

Or else of thee this I prognosticate,
Thy end is truth's and beauty's doom and date.

Աստղագուշակ չեմ, աստղերին նայեմ ու բախտ գուշակեմ,
Բայց էլի ոնց որ էդ շնորհն ունեմ, տենց մի բան՝ կարա´մ,
Թեեւ չեմ կարա երաշտ ու սովի քարտեզ մշակեմ,
Կամ էլ իմանամ ժամ ու պահերը՝ արդար ու հարամ:
Գուշակությունս չի կարա ըլնի ճշմարտությամբ լի,
Ընե´նց, որ ասեմ, փոթորիկ կըլնի, կամ քամի ու հողմ,
Ընե´նց, որ նայեմ մոլորակներին ու ասեմ. «Տե´ր իմ,
Ճակատագիրդ փոթորկալի ա» կամ «ջի´նջ ա, անհո´ղմ»:
Բայց հենց նայում եմ աչքերիդ պայծառ, խորունկ ու խոհուն,
Բա´խտդ ա բացում էրկու լուրթ աստըղ, վեհապանծ ու վես,
Որ ճշմարիտն ու գեղեցկությունը կդառնան անհուն,
Թե որ հենց ի´նքդ ճամփեդ չփակես, այլ ճյուղավորվես:

Թե չէ, իմացի´, ժառանգ աստղերդ հենց դատապարտվեն,
Թե´ գեղեցիկը, թե´ ճշմարիտը — իսկույն կպարտվեն:

15

When I consider every thing that grows
Holds in perfection but a little moment,
That this huge stage presenteth nought but shows
Whereon the stars in secret influence comment;
When I perceive that men as plants increase,
Cheered and checked even by the selfsame sky,
Vaunt in their youthful sap, at height decrease,
And wear their brave state out of memory:
Then the conceit of this inconstant stay
Sets you most rich in youth before my sight,
Where wasteful Time debateth with Decay
To change your day of youth to sullied night,

And all in war with Time for love of you,
As he takes from you, I ingraft you new.

Հենց որ հիշում եմ, որ շնչավորը մի կարճ ակնթա´րթ
Ունի ապրելու էս երկնքի տակ, որ էս վիթխարի
Ներկայացումը, ում հեղինակը աստղերն են անդարդ
(Իրենց երկնային գաղտնի պլանով — էս սաղ աշխարհի),
Երբ հասկանում եմ, որ մարդ, բույս, գազան, դառնում ա բազում —
Առեղծվածային, հավերժ ինքնակա երկնակամարի
Լոպազ ծրագրով — ծաղկում, շատանում, հետո նվազում,
Չքանում անհետ, որ հո´ւշը անգամ հավիտյան մարի,
Ա´յ, հենց է´ս մտքից, որ կյանքն անցողիկ, աչքերիս առաջ,
Շքեղությունը քու ջահելության քե´զ ա ընծայում,
Բայց ժամանակն ու ցոփ ավերմունքը, հավերժ, աննահանջ,
Օրըդ խամրելով՝ գիշեր են դարձնում, լո´ւսըդ քայքայում,

Ընե´նց եմ խոսում, որ նո´ր սեր հոսի քու երակներով,
Ու ժամանակը սերըդ չգզի´ չար բարակներով*:
–––––
* «բարակ» — որսի շան տեսակ

16

But wherefore do not you a mightier way
Make war upon this bloody tyrant Time,
And fortify yourself in your decay
With means more blessed than my barren rhyme?
Now stand you on the top of happy hours,
And many maiden gardens, yet unset,
With virtuous wish would bear your living flowers,
Much liker than your painted counterfeit:
So should the lines of life that life repair
Which this time's pencil or my pupil pen
Neither in inward worth nor outward fair
Can make you live yourself in eyes of men:

To give away yourself keeps yourself still,
And you must live drawn by your own sweet skill.

Բայց եթե ինքդ զորություն չունես՝ Ժամանակի պես
Դժնի տիրանին հանդիման ըլնես — առանց բարդության,
Կամ ավերմունքի գրոհին ընդդեմ հաղթ պարի´սպ քաշես,
Իմ խոսքը կըլնի զո´ւր ու անօրհնանք, խրա´տ պարտության:
Հմի բազմել ես քու աստեղային ժամի գագաթին:
Բազում կույս պարտեզ, քե´զ ա սպասում — նկարչի տեղակ
Ի´նքդ նկարես ծաղկունքը կյանքի´, զմրուխտե´, սաթի´,
Հենց քե´զ պատճենող, ճիշտ քո´ւ կերպարով, վա´րդ, հիրի´կ, մեխա´կ:
Ու շատ լավ կըլնի, որ պոետ կյանքը քեզ ընե´նց գրի
(Ինչը չի գրի անզոր գրիչը թե´ Ժամանակի,
Թե´ բանաստեղծի, որովհետեւ տեղյակ չի շնչի´ց քու հրի),
Ինչի տերն ըլնի գալիք ժառա´նգը քու նմանակի:

Տե´ս ինչ եմ ասում. անցնես ուրիշին, կդառնաս քերթող
Քո´ւ իսկ մատյանի: Էկողն էլ կըլնի էդ գիրքը թերթո´ղ:

17

Who will believe my verse in time to come
If it were filled with your most high deserts?
Though yet, heaven knows, it is but as a tomb
Which hides your life, and shows not half your arts.
If I could write the beauty of your eyes,
And in fresh numbers number all your graces,
The age to come would say, 'This poet lies;
Such heavenly touches ne'er touched earthly faces.'
So should my papers (yellowed with their age)
Be scorned, like old men of less truth than tongue,
And your true rights be termed a poet's rage
And stretched metre of an antique song:

But were some child of yours alive that time,
You should live twice, in it and in my rhyme.

Ո՞վ կհավատա անշուք տողերին — իմ պես անկարի,
Թե ճի´շտ պատկերեմ արժանիքները քու աստվածային:
Երկի´նքը վկա, էս սա´ղ տողերը տապանաքարի
Մի գրությո´ւն են, որ հեչ չե´ն սազում տակի ընծային:
Թե կարենայի նկարեի քու աչքերը չքնաղ,
Կամ թվարկեի շնորհները քու, գո´ռ ու պանծալի,
Գալիքը կասեր. «Փչո´ւմ ա, ախր, պոետը խարդախ,
Ո՞նց կարա երկինքն էսքան շատ շնորհ մեկի´ն ընծայի»:
Ու թե´ էս էջը (որ դեղնելու ա հեռու գալիքում)
Շա´ն տեղ չեն դնի, թե´ հեքզամետր կամ յա´մբ-անապե´ստ
Տողե´րը շանթող՝ անցյալ պոետի խոսքի ալիքում:
Սրանք կհնչեն թուլամիտ բիձու զավզակության պես:

Այնինչ կրկնակի´ անվախճան կըլնես — թե ծի´լ ունենաս:
Կապրես իրա´ մեջ, ու խոսքիս մեջ էլ — անմե´ռ կմնաս:

18

Shall I compare thee to a summer's day?

Thou art more lovely and more temperate:

Rough winds do shake the darling buds of May,

And summer's lease hath all too short a date;

Sometime too hot the eye of heaven shines,

And often is his gold complexion dimmed;

And every fair from fair sometime declines,

By chance or nature's changing course untrimmed:

But thy eternal summer shall not fade,

Nor lose possession of that fair thou ow'st,

Nor shall Death brag thou wand'rest in his shade,

When in eternal lines to time thou grow'st.

So long as men can breathe or eyes can see,

So long lives this, and this gives life to thee.

Չհամեմատե՞մ քեզ ամառային արեւ օրվա հետ:
Ախր ավելի´ գեղեցիկ ես դու. ու ավելի մեղմ:
Մեկ-մեկ ամառն է´լ չի կարա անցնի ամեն արահետ,
Ու ժամկետն իրա վեկալած պարտքի, մեկ-մեկ շա´տ ա սեղմ:
Շա´տ ա ջերմ, մեկ-մեկ — ա´չքը երկնքի, հրաշեկը գանձ,
Բայց շատ անգամ էլ — իրա պերճ դեմքը դառնում ա դժգույն:
Վսեմ չքնաղը չի մնում միշտ բաց, գոռ ու սիգապանծ,
Բախտի բերմունքով լուռ շղարշվում ա ու դառնում անգույն:
Բայց քու էության ամառը անմեռ — էլ չի´ թառամի,
Կորուստ չի´ ըլնի, մի փշո´ւր անգամ, քու թովչանքից պերճ,
Ու լոպազ մահն էլ չի´ ասի երբեք,— չէ´, չե´ս զառամի´:
Ու դո´ւ, որ մնաս էս տողերի մեջ, կդառնաս անվե´րջ,

Որովհետեւ ով նայեց բառերիս շարին, քանի սրանք կա´ն,
Կտեսնի´ վռազ, որ սրանց տերը — դո´ւ ես իսկական:

19

Devouring time, blunt thou the Lion's paws,

And make the earth devour her own sweet brood;

Pluck the keen teeth from the fierce Tiger's jaws,

And burn the long-lived Phoenix in her blood;

Make glad and sorry seasons as thou fleet'st,

And do whate'er thou wilt, swift-footed time,

To the wide world and all her fading sweets;

But I forbid thee one most heinous crime:

O, carve not with thy hours my love's fair brow,

Nor draw no lines there with thine antique pen;

Him in thy course untainted do allow

For beauty's pattern to succeeding men.

Yet, do thy worst, old time: despite thy wrong,

My love shall in my verse ever live young.

Ճիվա´ղ Ժամանակ, զորավոր վագրին դարձրու երերուն,
Կամ հրամայի, երկիրը մնա մերկ ու անճարակ,
Հզոր առյուծին դարձրու թուլակամ, խեղճ ու անարուն,
Անմահ փյունիկին անընդհա´տ դարձրու կրակի ճարակ,
Եղանակներին ստիպի խնդա´ն, հեկեկան ու լան,
Ու էս աշխարհում, ո´վ սրընթաց Ժամ, արա´, ինչ կուզես,
Թո որ թառամի ամեն մի չքնաղ կամ այլանդակ բան,
Բայց արգելում եմ, որ մի զզվելի հանցանք կատարես —
Որ սիրեցյալիս չքնաղ ճակատը բռնես ակոսես:
Քանդակագործի քու ժանտ բրիչը վե´կալ, հեռո´ւ տար,
Չբռնես հանկարծ էս գոռ կերպարին ճերմակը քսես —
Թո ինքը մնա գալիքի համար պերճության տիպա´ր:

Ախր չե´ս լսի, կավիրե´ս իրան: Բայց իմ սերը պերճ,
Մե´կ ա, հավիտյան ջահե´լ կմնա իմ տողերի մեջ:

20

A woman's face with nature's own hand painted

Hast thou, the Master-Mistress of my passion;

A woman's gentle heart, but not acquainted

With shifting change, as is false women's fashion;

An eye more bright than theirs, less false in rolling,

Gilding the object whereupon it gazeth;

A man in hue, all hues in his controlling,

Which steals men's eyes and women's souls amazeth.

And for a woman wert thou first created,

Till nature as she wrought thee fell a-doting,

And by addition me of thee defeated,

By adding one thing to my purpose nothing.

But since she pricked thee out for women's pleasure,

Mine be thy love and thy love's use their treasure.

Ո´վ իմ սիրեցյալ´, իմ հախուռն կրքի ամենատե´ր՝ ջինջ,
Կանացի´ դեմք ա ընծա տրվել քեզ — որպես բնություն,
Բայց հետն էլ մի սիրտ, հեզանազ ու մեղմ, ու ավել — ոչի´նչ
Քմահաճ ու կեղծ, ոչ մի իգական անհաստատություն:
Հայացքդ անկեղծ — առանց վավաշ ա, ու ջի´նջ, անըսքող,
Ու ոսկեզօծող լոկ է´ն առարկան, ինչը չի´ եղծված:
Տղամարդ ես դու, լուրջ, անսեթեւեթ, ինքդ քեզ հսկո´ղ,
Այրերին գերող, իսկ կանանց համար՝ չքնա´ղ առեղծված:
Երկինքն սկզբում քեզ արարել ա որպես կին չքնաղ,
Հետո էլ, քիչ-քիչ, քեզնով հմայված ու սիրահարված,
Արարել ա լոկ մի ավել աճուկ, որ հազզա´ր ավա´ղ,
Հեչ պիտանի չի, ու դառել ա մի — անպետք հավելված:
Բայց որ էտի կա, հանուն սաղ կանանց փարթամ հաճույքի,

Թո իմ համար էլ քու սե´րը մնա, առանց աճուկի:
Միջնադարյան Եւրոպայի ազնվականների բիսեքսուալիզմը սովորական բան էր:

–––––

21

So is it not with me as with that Muse,

Stirred by a painted beauty to his verse,

Who heaven itself for ornament doth use,

And every fair with his fair doth rehearse,

Making a couplement of proud compare

With sun and moon, with earth and sea's rich gems,

With April's first-born flowers, and all things rare

That heaven's air in this huge rondure hems.

O let me, true in love, but truly write,

And then believe me, my love is as fair

As any mother's child, though not so bright

As those gold candles fixed in heaven's air:

Let them say more that like of hearsay well,

I will not praise that purpose not to sell.

Ես հեչ նման չեմ է´ն պոետներին, որ գիշեր ու զօր
Ոգեշնչվում են իրանց հորինած կեղծ կերպարներից,
Հուլունք են դարձնում երկի´նքը անգամ, անծեր ու հզոր,
Ու հետո կախում սիրեցյալների պարանոցներից,
Արեւ ու լուսին, աստղ առկայծող՝ համարում են զա´րդ,
Սիրուն պաճուճանք՝ սիրեցյալների զգեստներից կախ,
Կամ սիրեցյալին համարում չքնաղ մայիսյան մի վարդ,
Լրիվ վերացած կյանք ու աշխարհից, կեղծիքից անվախ:
Թե որ իմ սերը հորինովի չի, գիրըս է´լ պիտի
Ճշմարիտ ըլնի: Հաստա´տ եմ ասում, սերըս շարքայի´ն
Մորից ա ծնված ու հեչ նման չի մայիսյան վարդի,
Կամ լուսատու չի´, վայել մեծազարմ, հզոր արքային:

Դե, թո հա´ փառք տան էժան սերերին, նոր ու հնավանդ:
Ես կարիք չունեմ թանկագին շուշես կոչեմ ադամանդ:

22

My glass shall not persuade me I am old,

So long as youth and thou are of one date,

But when in thee time's furrows I behold,

Then look I death my days should expiate:

For all that beauty that doth cover thee

Is but the seemly raiment of my heart,

Which in thy breast doth live, as thine in me.

How can I then be elder than thou art?

O therefore, love, be of thyself so wary

As I not for myself but for thee will,

Bearing thy heart, which I will keep so chary

As tender nurse her babe from faring ill:

Presume not on thy heart when mine is slain;

Thou gav'st me thine, not to give back again.

Խաբում ա հայլիս, յանի հասել եմ է´ն սեւ ճամփեքին,
Երբ որ իմ աչքին նույն բանն եք լրիվ՝ ջահել կյանքն ու դու:
Բայց երբ տենում եմ կնճիռ ու ակոս քո´ւ չքնաղ դեմքին,
Զգում եմ մահվան շնչառությունը. չա´ր, սարսափազդու:
Ախր քու տեսքը, քու կերպարանքը, ըստ ամենայնի,
Քո´ւ հարդարանքն ա՝ տված ի´մ սրտին, իրա սա´ղ վարքով,
Որ բնակվում ա քո´ւ իսկ կրծքի տակ: Քունն էլ՝ իմինի´:
Ո՞նց կարա, ասա´, մարմինս քեզնից ըլնի տարիքով:
Ուրեմն, սե´ր իմ, անմար խնամքո´վ սիրտս պահպանի,
Որ ես էլ, նույն ձեւ, ի´մս պահելով, քո´ւ սիրտը պահեմ,
Շոյեմ, փայփայեմ, սիրասուն մոր պես կամ պարտապանի,
Կամ էլ հոգատար դայակի նման գուրգուրեմ, շահեմ:

Ու հույս չունենաս, որ սի´րտ կունենաս, երբ ի´մը մեռնի,
Ախր տվել ես քու սիրտը հենց ի´նձ — ու հետ չես առնի:

23

As an imperfect actor on the stage,

Who with his fear is put besides his part,

Or some fierce thing replete with too much rage,

Whose strength's abundance weakens his own heart;

So I, for fear of trust, forget to say

The perfect ceremony of love's rite,

And in mine own love's strength seem to decay,

O'ercharged with burden of mine own love's might:

О let my books be then the eloquence

And dumb presagers of my speaking breast,

Who plead for love, and look for recompense,

More than that tongue that more hath more expressed.

О learn to read what silent love hath writ:

To hear with eyes belongs to love's fine wit.

Անփորձ մեկի պես, ով որ բեմին ա — վախի մշուշում —
Ու բան չի հիշում — կամ գազանի պես, ում կատաղության
Պոռթկումը անսանձ ու անկառավար, սխա´լ ա հուշում
Ու հզոր ուժը դարձնում ա ակունք — ունայն թուլության,
Դառնում եմ անկամ, երկչոտ, անվստահ, հետն էլ՝ մոռանում
Սեփական ուժս ու ծեսը սիրո՝ գոռ ու բաղաձայն,
Ու անզոր կքում սիրուս բեռի տակ, մոլորվում, մնում:
Սրա´ համար եմ կրքերս կրում — սուսուփուս, անձայն:
Ուրեմն, թույլ տու, գոնե հայա´ցքս դառնա պերճախոս
Զգացմունքներիս լուռ մունետիկը, իմ հոգեպարար
Պատվիրա´կն անձայն, ով քե´զ ա դիմում, ասես բանախոս,
Ավելի ճարտար, ավելի խոսուն, քան լեզուս կարար:

Բայց կարա՞ս կարդաս — անմռունչ սերը քեզ ի´նչ ա ասում:
Աչքերիդ ասա´. «Անծպտուն սերը միշտ ճի´շտ ա խոսում»:

24

Mine eye hath played the painter and hath stelled

Thy beauty's form in table of my heart;

My body is the frame wherein 'tis held,

And perspective it is best painter's art.

For through the painter must you see his skill

To find where your true image pictured lies,

Which in my bosom's shop is hanging still,

That hath his windows glazed with, thine eyes.

Now see what good turns eyes for eyes have done:

Mine eyes have drawn thy shape, and thine for me

Are windows to my breast, wherethrough the sun

Delights to peep, to gaze therein on thee.

Yet eyes this cunning want to grace their art,

They draw but what they see, know not the heart.

Չքնաղ կերպարդ բռնում ա՝ դաջում՝ աշկս սրատես,
Հոգուս խորանում, որպես մի վարպետ, նկարի´չ հմուտ:
Մարմինս տեսքիդ լո´ւռ շրջանակն ա, աննկատ, անտես,
Ամենայն մանրունք՝ ա´չքս ա խլում, որպես լուսամուտ:
Գլուխ գործոցի արժանիքները կարաս իմանաս,
Թե հենց նկարչի´ աչքերով նայես: Էդ գործը, ասե´մ,
Կախած ա ներսի´դ արվեստանոցում: Որ ճի´շտ հասկանաս,
Թե քու աչքերի լուսամուտներից ի´նչ ա ներս հոսե:
Ու հլը նայի, թե աչքը աչքին ո´նց ա ծառայում,
Որ լավ իմանաս, ինքն ի´նչն ա դաջում աղավաղ կամ ճիշտ,
Կամ իրա մարմնի պատուհաններից ո´նց ես ներս նայում,
Կամ պատկերն իրա դաջված կմնա՞ քու ներսը ընդմիշտ:

Նկարողն ա´չքն ա, բայց աչքն ինչքան էլ լա´վ վարպետ ըլնի,
Սիրտը չգիտի, թե աչքի տեսած պատկերն ի´նչ կըլնի:

25

Let those who are in favour with their stars

Of public honour and proud titles boast,

Whilst I, whom fortune of such triumph bars,

Unlooked for joy in that I honour most.

Great princes' favourites their fair leaves spread

But as the marigold at the sun's eye,

And in themselves their pride lies buried,

For at a frown they in their glory die.

The painful warrior famoused for fight,

After a thousand victories once foiled,

Is from the book of honour rased quite,

And all the rest forgot for which he toiled:

Then happy I that love and am beloved,

Where I may not remove, nor be removed.

Թո որ պարծենան իրանց աստղերով՝ բախտի ուղեցույց,
Փառապանծ զարմով, տիտղոս ու դիրքով, գոռ, ազնվական,
Ես դարդ չեմ անի, որ ճակտիս գիրը չա´ր ա անթաքույց,
Ոչ էլ կդառնամ նեղսիրտ ու նախանձ, կամ անբավական:
Հզոր արքայի սիրեցյալները շա´տ բուռն են ծաղկում,
Բայց վարդի´ նման, ով առանց գարուն թոշնո´ւմ ա իսկույն:
Սրանց գարունը հավերժական չի´, ու շուտ ա թաղքում —
Արքան խոժոռվեց, սրանց նարոտը դառնում ա անգույն:
Հազար մարտ շահած գոռ զորավարի պատվին պանծալի
Ինչքան էլ շեփոր ու ծնծղա հնչեն, կամ ուռռա կանչեն,
Մի´ անգամ պարտվեց, փառքը կդառնա էրա´զ անցյալի:
Փառք, զարմ, աստիճան — անցողի´կ են միշտ: Սրանք ինձ պետք չեն:

Մի´ բան եմ ուզում, սիրե´մ ու սիրվե´մ, ու ընե´նց վառվենք,
Որ ոչ ե´ս, ոչ դո´ւ — մեր սիրո հրից երբեք չսպառվենք:

26

Lord of my love, to whom in vassalage

Thy merit hath my duty strongly knit,

To thee I send this written embassage

To witness duty, not to show my wit;

Duty so great, which wit so poor as mine

May make seem bare, in wanting words to show it,

But that I hope some good conceit of thine

In thy soul's thought (all naked) will bestow it,

Till whatsoever star that guides my moving

Points on me graciously with fair aspect,

And puts apparel on my tottered loving,

To show me worthy of thy sweet respect:

Then may I dare to boast how I do love thee,

Till then, not show my head where thou mayst prove me.

Սիրուս տիրակա´լ, վասալն եմ ես քու ու խոնարհ ծառան:
Իմ էս ուղերձով վասալությունս դարձնում եմ հստակ:
Քայլերս ամեն — քո´ւ արժանիքն ա սանձում անվարան
Ու լուռ քողարկում բանականության ամեն մի վաստակ:
Վասալությունս էնքա´ն ա խոնարհ, որ միտքս ուշիմ
Թվում ա ամուլ: Հմի, ուրեմն, լավ ա՝ բան չասեմ:
Սակայն հույս ունեմ, որ քու շնորհը մի օր կհուշի
Բա´ռը հարկավոր, խո´սքը էական: Ոչինչ, կսպասեմ,
Մինչեւ մի աստղ, որ որոշում ա շարժն իմ, օր օրի,
Հուշի սխալս, մատնացույց անի ճի´շտ քայլը մենակ,
Ցնցոտիավոր ու անհույս սերըս զգեստավորի
Ու դարձնի արժան — սիրուդ պատվավոր: Ա´յ, էդ ժամանակ

Գլուխ կգովամ, թե սերըս ինչքան ուժգին ա ու վես,
Սակայն, մինչեւ էդ — ծպտուն չեմ հանի, որ չփնովես:

27

Weary with toil, I baste me to my bed,

The dear repose for limbs with travel tired,

But then begins a journey in my head,

To work my mind, when body's work's expired;

For then my thoughts (from far where I abide)

Intend a zealous pilgrimage to thee,

And keep my drooping eyelids open wide,

Looking on darkness which the blind do see;

Save that my soul's imaginary sight

Presents thy shadow to my sightless view,

Which, like a jewel (hung in ghastly night),

Makes black night beauteous, and her old face new.

Lo thus by day my limbs, by night my mind,

For thee, and for myself, no quiet find.

Էնքա´ն եմ հոգնած, որ էլ չեմ զգում — մարմին, ոտ ու ձեռ.
Չեմ ուզում հիշեմ ճամփեքը օրվա, չար կամ բախտավոր.
Բայց էս անգամ էլ, երբ տանջանք չկա, չկա´ գործ ու բեռ,
Մի´տքս ա դառնում — կրքոտ, անհանգիստ — ու լուռ ուխտավոր,
Ու բունը թողած ճամփա ա ընկնում, որ հանդիպի քեզ,
Ու էլ չեն փակվում կոպերս հոգնած, մնում են բաց-բաց,
Միտքս, թունդ խռով, քոռի պես մո´ւթն ա ճեղքում սրատես,
Ու քե´զ ա գալի, էրազ ու տենչի նժույգը թամբած,
Ու հետ ա գալի, ինձ հասցնելով լուսաշող օրվա
Քու անտես ուրուն, քու ստվերը պերճ, ու անըզգալի,
Ու ցրում, լրի´վ — ահն է´լ, սարսափն է´լ — դժնի գիշերվա,
Ու դու շողում ես ադամանդի պես աշխարհակալի:

Էսի՝ ամմե´ն օր: Ոտ ու ձեռ ու միտք — անշեղ ու անքուն —
Չարչարվում են միշտ: Ցերեկն ի´մ դարդից, իսկ գիշերը՝ քո´ւ:

28

How can I then return in happy plight

That am debarred the benefit of rest?

When day's oppression is not eased by night,

But day by night and night by day oppressed;

And each (though enemies to either's reign)

Do in consent shake hands to torture me,

The one by toil, the other to complain

How far I toil, still farther off from thee.

I tell the day to please him thou art bright,

And dost him grace when clouds do blot the heaven;

So flatter I the swart-complexioned night,

When sparkling stars twire not thou gild'st the even:

But day doth daily draw my sorrows longer,

And night doth nightly make griefs' strength seem stronger.

Ախր ո՞նց անեմ, որ անդարդ ըլնեմ — ցա´վս դադարի,
Երբ որ հանգստի կամ քուն-դադարի հնարը չունեմ:
Օրվա բռնության բեռը ո՞նց անեմ, որ մի քիչ մարի,
Ախր գիշերն է´լ — էդ բեռն ուսիս ա, երբ անկողնում եմ:
Օրն ու գիշերը (իրար միշտ ոսոխ), համառ, անհատնում,
Առանց դադարի, ձեռ ձեռի տված, ի´նձ են չարչարում,
Մեկն իր խոնջանքով, մեկն էլ՝ բողոքով, թե կյանք եմ վատնում,
Թե տառապում եմ ու տառապանքից հանգիստ չեմ ճարում:
Ու, շողոմ-շողոմ, ասում եմ, «Ցերե´կ — շողո´ւն ես ու փա´յլ»,
Նույնիսկ երբ թուխպը պայծառ երկինքն ա լրիվ ըսքողում:
Նույն շողոմ խոսքը նորից եմ ասում, խավարի´ն մռայլ,
Երբ մութ երկնքում առկայծ էլ չկա, լուսին չի´ լողում:

Ամմե´ն օր, ախր, ցերե´կն ա ցավիս լի´ճը մեծացնում,
Գիշերն էլ գալի, էս լի´ճն ա արդեն — լրի´վ ծովացնում:

29

When in disgrace with Fortune and men's eyes,

I all alone beweep my outcast state,

And trouble deaf heaven with my bootless cries,

And look upon myself and curse my fate,

Wishing me like to one more rich in hope,

Featured like him, like him with friends possessed,

Desiring this man's art and that man's scope,

With what I most enjoy contented least;

Yet in these thoughts myself almost despising,

Haply I think on thee, and then my state

(Like to the lark at break of day arising

From sullen earth) sings hymns at heaven's gate;

For thy sweet love rememb'red such wealth brings

That then I scorn to change my state with kings.

Մեն-մենակ լալի ու սուգ եմ անում, ճչում, պաղատում
Ու բողոք հղում խուլ ու անծպտուն երկնքին վերին,
Որ անբա´խտ եմ ես, լքյա´լ ու անզարմ: Անիծո´ւմ, ատո´ւմ —
Ճակտիս գիրը սեւ, որ միշտ տրված եմ ցավ ու դավերին:
Էրնեկ եմ տալի ազնըվազարմի´ն, իշխանի´ն հզոր,
Գոռ հագուկապի´ն, երազում ընկեր ու պատվական դի´րք,
Ուզում եմ ըլնեմ՝ մեծարգո´, վսե´մ — ու ամենազո´ր
Ունենամ շա´տ գանձ, ու ինչք ու կալվածք, հմտություն ու ձիրք:
Էս մտածմունքից ինքս հենց ի´նձ եմ լուռ արհամարում,
Երբ մեկ էլ, հանկարծ, միտըս ես գալի, ու ես էդ պահին,
Ոնց որ մի արտուտ, որ լուսադեմին արտում ա պարում,
Ու արեւ կանչում, ի´մ ձոնն եմ երգում արար աշխարհին —

Որ քու սերը կա´: Ու հենց սրանով էնքա´ն եմ հարուստ,
Որ սա չեմ փոխի նույնիսկ գահի հետ՝ օծյալ ի վերուստ:

30

When to the sessions of sweet silent thought

I summon up remembrance of things past,

I sigh the lack of many a thing I sought,

And with old woes new wail my dear time's waste:

Then can I drown an eye (unused to flow)

For precious friends hid in death's dateless night,

And weep afresh love's long since cancelled woe,

And moan th'expense of many a vanished sight;

Then can I grieve at grievances foregone,

And heavily from woe to woe tell o'er

The sad account of fore-bemoaned moan,

Which I new pay as if not paid before:

But if the while I think on thee (dear friend)

All losses are restored, and sorrows end.

Ու հմի նստած անցյա´լն եմ հիշում: Ցա´վն ա մոտենում,
Ու անդորրըս լուռ ցնդո´ւմ ա իսկույն, հոգիս մղկտո´ւմ,
Թե քանի´-քանի´ բան եմ կորցրե, որ էլ չեմ տենում,
Ու հին ցավերս զարթնո´ւմ են նորից, նորի´ց մորթոտում:
Ու իմ աչքերից, որ թաց չեն էղե, հեղե´ղ ա թափվում —
Որ արդեն չկան սիրելիներըս, թանկ ու հարազատ,
Ու հեկեկում եմ, ու ողբ ու կոծից էլ չեմ ըսթափվում,
Ու սիրո վաղուց անթեղված հուրը ժայթքո´ւմ ա ազատ:
Ու արդեն կարամ ուրու դեմքերը անընդհա´տ ոգեմ,
Ու կարամ անվերջ գերեզման մտած դարդըս քչփորեմ,
Ու վշտակոլոլ, վաղուց ողբացյալ, սուգըս նորոգեմ,
Ոնց որ իմ մտքի ցավի թափորին թարմ շիրիմ փորեմ:

Բայց քե´զ հիշելով — էլ ոչ մի կորուստ հոգիս չի մաշում,
Ու ո´չ ողբում եմ, ոչ դա´րդ եմ անում, ոչ հո´ւշ եմ հիշում:

31

Thy bosom is endeared with all hearts,

Which I by lacking have supposed dead,

And there reigns love and all love's loving parts,

And all those friends which I thought buried.

How many a holy and obsequious tear

Hath dear religious love stol'n from mine eye,

As interest of the dead; which now appear

But things removed that hidden in thee lie!

Thou art the grave where buried love doth live,

Hung with the trophies of my lovers gone,

Who all their parts of me to thee did give;

That due of many now is thine alone.

Their images I loved I view in thee,

And thou (all they) hast all the all of me.

Ում վաղուց արդեն մեռած եմ կարծում, ով արդեն չկա,
Կա հենց քո´ւ հոգում: Սրա´ համար ա քաղցր քու հոգին:
Էղած-չէղածով — էնտե´ղ ա սերը լրիվ տիրակալ,
Մշուշ անցյալը էնտե´ղ ա էրազ — անգետ բողոքին:
Ու որ ինչքան էլ սուրբ կամ շողոքորթ արտասուք հեղեմ,
Որ ակնածալի սե´րը վաշխառու մի´շտ ա փայ տանում
Հողի տակ անում, — պահը հերի´ք ա, որ իրանց պեղեմ,
Որովհետեւ բոլորն էլ, ապրում են անտես, հենց քո´ւ պատյանում:
Դու է´ն շիրիմն ես, ուր որ ապրում ա անցյալս ուրու,
Ամեն անկյունում կախ արած մի հին սիրո հաղթավար:
Իրանք ինձ, մաս-մաս, քե´զ են տվել ու — իրա´նք են բուրում,
Իրա´նք են ապրում արդեն հենց քո´ւ մեջ, լրի´վ ինքնավար:

Ու հենց քեզ նայեմ, իրա´նց եմ տենում ես ամեն անգամ,
Որովհետեւ դու ինքդ (այսինքդ իրա´նք) ի´նքըս եմ, որ կամ:

32

If thou survive my well-contented day,

When that churl Death my bones with dust shall cover,

And shalt by fortune once more re-survey

These poor rude lines of thy deceased lover,

Compare them with the bett'ring of the time,

And though they be outstripped by every pen,

Reserve them for my love, not for their rhyme,

Exceeded by the height of happier men.

O then vouchsafe me but this loving thought:

'Had my friend's Muse grown with this growing age,

A dearer birth than this his love had brought

To march in ranks of better equipage:

But since he died, and poets better prove,

Theirs for their style I'll read, his for his love'.

Երբ ոսկորներըս մահն առնի սարքի շիրիմի գերին,
Կարո´ղ ա հետո երբեմն հիշես կյանքս ինքնաբավ,
Կարո´ղ ա նայես մեռած սիրելուդ անշուք հանգերին,
Երբ ինքս չըլնեմ, վերանամ, գնամ, դառնամ հող ու կավ,
Ու համեմատես նոր պոետների գոռ վանկերի հետ,
Ու եթե ասես. «Անշո´ւք են սրանք, նորե´րն են վսեմ,
Ընտի´ր են գրում նոր պոետները, գրում են վարպե´տ»,
Ուրեմըն, տողիս սերը չե´ս զգում: Քեզ էլ ի՞նչ ասեմ:
Բայց պատի´վ արա սիրելուդ անցյալ, մի պահ մտածի.
«Թե որ իր Մուսան էս նոր դարի հետ համընթաց քայլեր,
Պտուղն իր գրչի կըլներ առավել, քան թե էղածի,
Որովհետեւ սիրելուս տողերին միայն սե´ր կվայելեր,

Ես էլ, ուրեմըն, կկարդամ սրանց ո´ճը նորահյուս,
Ու հանգ ու վանկի սե´րը անարատ՝ մեռած սիրելուս»:

33

Full many a glorious morning have I seen

Flatter the mountain tops with sovereign eye,

Kissing with golden face the meadows green,

Gilding pale streams with heavenly alcumy,

Anon permit the basest clouds to ride

With ugly rack on his celestial face,

And from the forlorn world his visage hide,

Stealing unseen to west with this disgrace:

Even so my sun one early morn did shine

With all triumphant splendor on my brow;

But out alack, he was but one hour mine,

The region cloud hath masked him from me now.

Yet him for this my love no whit disdaineth:

Suns of the world may stain, when heaven's sun staineth.

Տեսել եմ բազում փառավոր արեւ, անհուն ընթացքով,
Որ զարդարել ա վես կատարները հզոր լեռների,
Գոռ ալքիմիայով աշխարհն օծելով ոսկե հայացքով,
Առկայծ փռելով խա´ղ ու ալիքին — լիճ ու ծովերի,
Որ մի քիչ հետո հնար են տվել ստոր ամպերին —
Ծածկելու իրենց երկնային դեմքը այլանդակ քողով,
Նվաստ աշխարհը լրիվ զրկելով շողերից վերին,
Ստահակի պես ցածը պատելով անվողորմ դողով:
Սրա´ նման էր պատանի լուսըս, շողուն ու անցավ,
Ոսկի ըսփռում իմ գոյությանը, հզոր ու թափով,
Երբ հետո, ավաղ, տեղական մի ամպ լուսըս գողացավ:
Բայց ինչ էլ ըլնի, սերըս չի պակսի, գեթ չնչին չափով:

Թե վերին ամպը կարա արեւը լրիվ խավարի,
Տեղական ամպը, երբ ուզի, կարա´ — արեւըս մարի*:

–––––
* Կառլ Ռեյմունդ Պոպերի ասելով՝ Պլատոնն էլ ա գանգատվում, թե երբ ինքը իրա սիրած պատանու բարեմասնություններին նվիրված ոտանավոր գրեց, ուրիշները պատանուն գողացան իրանից:

34

Why didst thou promise such a beauteous day,

And make me travel forth without my cloak,

To let base clouds o'ertake me in my way,

Hiding thy brav'ry in their rotten smoke?

'Tis not enough that through the cloud thou break,

To dry the rain on my storm-beaten face,

For no man well of such a salve can speak,

That heals the wound, and cures not the disgrace:

Nor can thy shame give physic to my grief;

Though thou repent, yet I have still the loss:

Th'offender's sorrow lends but weak relief

To him that bears the strong offence's cross.

Ah, but those tears are pearl which thy love sheds,

And they are rich and ransom all ill deeds.

Բա խի՞ խոստացար, որ օրըս կըլնի չոր ու անթերի,
Որ ես էլ, իզուր, թեթեւ հագնվեմ ու հելնեմ ոտի,
Որ ճամփին ընկնեմ ստոր ամպերի թակարդը գերի,
Ու գոռ պերճանքս հագնի մի թշվառ, քրջոտ ցնցոտի:
Երբ տարիներով հողմ ու անձրեւ ա, թո´ւխպ ա անխտիր,
Հեչ էլ հերիք չի՝ մի պահ ճառագես, դեմքըս դառնա չոր:
Ախր, արդար չի, երբ մեկը ասի, «է´ն դեղն ա ընտիր,
Որ վերք ա բուժում, բայց դու մնում ես առանց մի շնորհ»:
Ոչ էլ ամոթդ ի´մ ցավ ու դարդը լրիվ կամոքի:
Թեեւ զղջում ես, բայց հենց էս պահին կորուստս հո կա´,
Ու էն թույլ հույսը, թե ցավըս կանցնի ու չեմ բողոքի,
Որ չար էր խաչս, միշտ էլ կմնա անցյալիս վկան:

Բայց արցունքներդ է´ն գոհարներն են, որ սե´րն ա հեղում:
Դրանք քավում են քու սա´ղ մեղքերը, երբ ցած են տեղում:

35

No more be grieved at that which thou hast done:

Roses have thorns, and silver fountains mud:

Clouds and eclipses stain both moon and sun,

And loathsome canker lives in sweetest bud.

All men make faults, and even I in this,

Authorizing thy trespass with compare,

Myself corrupting, salving thy amiss,

Excusing thy sins more than their sins are;

For to thy sensual fault I bring in sense,

Thy adverse party is thy advocate,

And 'gainst myself a lawful plea commence:

Such civil war is in my love and hate,

That I an accessary needs must be,

To that sweet thief which sourly robs from me.

Էլ ամեն անգամ արածիդ համար զուր մի´ փոշմանի:
Անփուշ վարդ չկա, ու տի´ղմ ա տակը զուլալ ախպրի:
Արեւ ու լուսնի անարատ դեմքը բազում բիծ ունի,
Չար որդը կարա ծաղկաբաժակն էլ լրիվ քրքրի:
Աշխարհը լիքն ա մեղսագործ մարդով: Ես էլ` իրանց մեջ:
Բա ո՞նց թարս նայեմ քու հանցանքներին կամ ծուռ քայլերին:
Ինքս ապական, միշտ կուլ եմ տալի մեղքերդ անվերջ,
Ներելով դրանք, ոնց որ գթասիրտ մի երկինք վերին:
Խոհերս անվերջ արդարացնում են քու զգայական
Մեղքե´րը բազում, ինձ դարձնում վկան — ի´մ թշնամության,
Ու ինքըս իմ դեմ հա´յց եմ հարուցում, մի հայց դատական,
Ու նույնամարմին էս պատերազմում սեր-ատելության:

Ե´ս, հենց ինքս ի´նձ, անվերջ դարձնում եմ հենց քե´զ հանցակից,
Ո´վ իմ քաղցր գող, որ թալանում ես — թշնամո´ւդ, հենց ի´նձ:

36

Let me confess that we two must be twain,

Although our undivided loves are one:

So shall those blots that do with me remain,

Without thy help, by me be borne alone.

In our two loves there is but one respect,

Though in our lives a separable spite,

Which though it alter not love's sole effect,

Yet doth it steal sweet hours from love's delight.

I may not evermore acknowledge thee,

Lest my bewailed guilt should do thee shame,

Nor thou with public kindness honour me,

Unless thou take that honour from thy name –

But do not so; I love thee in such sort,

As thou being mine, mine is thy good report.

Թո´ղ խոստովանեմ, որ պտի ջոկվենք ու դառնանք բաժան,
Թեեւ մեր սերը միասնական ա ու միշտ միաձույլ:
Թո արատներս (ինձ անվանարկող) ի´նձ դարձնեն էժան —
Առանց քունոնքի, որովհետեւ սերում են հենց ի´մ անձից թույլ:
Հա´, մեր սերերը, ունեն լոկ մի´ հոգս, որ չթուլանան,
Բայց մեր բախտերը ջոկ են, առանձին, ու շատ են տարբեր:
Չնայած էսի շատ բան չի փոխում, բայց գողի նման
Սիրո հաճույքը մարում դարձնում ա մե´ղմ ու կիսավեր:
Կարո՞ղ ա մի օր ինձ չհամարեմ քեզ երախտապարտ:
Ու մեղքիս ողբից ինքդ է´լ հանկարծ մի օր ամանչես,
Ու բոլորի դեմ ինձ չմոտենաս, հանգիստ ու հպարտ,
Ու քու պատիվը շատ վեր համարես՝ ու ինձ չկանչես:

Ըտենց բան չանե´ս: Ախր հենց ինքս ’նե´նց եմ սիրում քեզ,
Ոնց որ ըլնեմ դո´ւ, իսկ դու (հենց ի´նքդ), ի´մ անձը ըլնես:

37

As a decrepit father takes delight

To see his active child do deeds of youth,

So I, made lame by Fortune's dearest spite,

Take all my comfort of thy worth and truth;

For whether beauty, birth, or wealth, or wit,

Or any of these all, or all, or more,

Intitled in thy parts, do crowned sit,

I make my love ingrafted to this store:

So then I am not lame, poor, nor despised,

Whilst that this shadow doth such substance give,

That I in thy abundance am sufficed,

And by a part of all thy glory live:

Look what is best, that best I wish in thee;

This wish I have, then ten times happy me.

Խարխուլ հոր նման, ով հիանում ա կարգ ու արարքով
Փառավոր որդու, ես, թեեւ կաղ* եմ ու հուսակոտոր,
Բայց մխիթար եմ քու էդ արժանի, ճշմարիտ վարքով,
Չնայած բախտի չար հարվածներին, դժնի ու ստոր:
Ախր ծավալը — փայլիդ կամ զարմիդ կամ մտքիդ հզոր
(Կամ սա´ղ իրար հետ, կամ էրկու-էրկու, կամ իրարից ջոկ,
Որ պարփակված են քու մասերի մեջ), էնքա´ն ա էսօր,
Որ իրա´ մեջ եմ սերըս պատվաստել: Բունս է´դ ա լոկ:
Կնշանակի, կաղ կամ խարխուլ չեմ, կամ էլ արհամարհ,
Քանզի ուրուից էս նշանավոր էնքա´ն ա գալի,
Որ հերի´ք ա ինձ, ու ես լրի´վ եմ գո´հ ու բավարար,
Որ շքեղ փառքիդ փոքրիկ մի մա´սը — ի´նձ ա նյութ տալի:

Լավ բան շատ ունես, բայց էղած շատը թո հազարանա´ —
Հետն էլ մաղթում եմ, որ էդ հազարն էլ՝ հենց ի´մը դառնա»:

–––––
* Անգլերեն lame = «կաղ» բառը համ էլ նշանակում ա «դիլետանտ, ոչ մասնագետ»:Շեքսպիրը կաղ ա էղե, թե չէ, հայտնի չի:

38

How can my Muse want subject to invent

While thou dost breathe, that pour'st into my verse

Thine own sweet argument, too excellent

For every vulgar paper to rehearse?

O give thyself the thanks if aught in me

Worthy perusal stand against thy sight,

For who's so dumb that cannot write to thee,

When thou thyself dost give invention light?

Be thou the tenth Muse, ten times more in worth

Than those old nine which rhymers invocate,

And he that calls on thee, let him bring forth

Eternal numbers to outlive long date.

If my slight Muse do please these curious days,

The pain be mine, but thine shall be the praise.

Խի՞ պիտի մուսաս անձ հորինելու կարիք ունենա,
Երբ դու շնչում ես ու շունչ ես լցնում — մե´ջը իմ տողի:
Հենց դո´ւ ես նյութը, շքեղ ու պայծառ, էսի´ կմնա,
Ոչ թե ծամծմված հորինվածքները տկար քերթողի:
Ու թե տողերըս անգույն-անկյանք չեն, գործս գի´ն ունի,
Երբ սրանք կարդաս ու դժգոհ չըլնես, քե´զ ասա. «Ապրե´ս»,
Քանզի տաղանդից լրիվ զրկվա´ծը ասելիք չունի,
Որովհետեւ չի վառվում քու լուս կերպարից, երբ նայում ա քեզ:
Ուրեմն, էղի 10-րդ Մուսաս, տասն անգամ հզոր
Առաջվա բոլոր իննը մուսայից՝ մուսա կանչողի:
Թո է´ն պոետը փառավոր դառնա, ով քեզնով էսօր,
Թունդ ոգեւորված, կերտում ա հանուն — քու փա´յլ ու շողի:

Թե համեստ մուսաս թովում ա էսօր տող կարդացողին,
Հմայքը քո´ւնն ա, իսկ չարչարանքը՝ տողը գրողին:

39

O how thy worth with manners may I sing,

When thou art all the better part of me?

What can mine own praise to mine own self bring?

And what is't but mine own when I praise thee?

Even for this, let us divided live,

And our dear love lose name of single one,

That by this separation I may give

That due to thee which thou deserv'st alone.

O absence, what a torment wouldst thou prove,

Were it not thy sour leisure gave sweet leave

To entertain the time with thoughts of love,

Which time and thoughts so sweetly doth deceive,

And that thou teachest how to make one twain,

By praising him here who doth hence remain.

Արժանիքներդ ախր ո՞նց երգեմ, որ քեզ վայելի´,
Երբ դո´ւ, հենց ի´նքդ, լավագույն մասն ես ի´մ իսկ էության,
Ու քեզ ո՞նց երգեմ, որ ե´ս չդառնամ հենց ի´մ հայելին,
Ու քու ո՞ր մասն ա, որ ընդհանուր չի մեր իսկ երկվության:
Հենց էս պատճառով — արի բաժանվենք ու ապրենք ջոկ-ջոկ,
Որ թանկ անունը մեր անգին սիրո դառնա էրկու հատ,
Որ ես կարենամ մենակ քե´զ կանչեմ, հենց քե´զ գովեմ լոկ,
Իմ երգով շեշտեմ է´ն գծերը քու, որ քո´ւնն են հաստատ:
Բայց մեր ջոկ կյանքը իսկույն կդառնար անսահման դաժան,
Թե որ վերանար քեզնից խորհելու հաճույքը վերին,
Թե քեզ հիշելու երանությանը չըլնեի արժան,
Ու հյուր չգայիր արթմնի-էրազ իմ անուրջներին:

Հեռու մնալով՝ ինձ չէիր զրկի մեր սիրո բեռից,
Լոկ կստիպեիր՝ քեզ փառաբանեմ անձեն ու հեռվից:

40

Take all my loves, my love, yea, take them all;

What hast thou then more than thou hadst before?

No love, my love, that thou mayst true love call;

All mine was thine before thou hadst this more.

Then if for my love thou my love receivest,

I cannot blame thee for my love thou usest;

But yet be blamed, if thou thyself deceivest

By wilful taste of what thyself refusest.

I do forgive thy robb'ry, gentle thief,

Although thou steal thee all my poverty;

And yet love knows it is a greater grief

To bear love's wrong than hate's known injury.

Lascivious grace, in whom all ill well shows,

Kill me with spites, yet we must not be foes.

Սիրածներըս քե´զ: Թո սա´ղ քունն ըլնեն, հավա´ք կամ ցրիվ,
Մեկ ա, առաջվա քու ունեցածը չի´ ավելանա:
Քանիսն էլ տանես, հիշի´, քու սերը — չի´ դառնա լրիվ:
Խի՞, ունեցածս, համ էլ քունըդ չէ՞ր: Նույնը չի՞ մնա:
Ի´մ սիրո տեղը սիրածիս տարե՝ դարձրել ես անգին:
Որ իմ սիրածին դո´ւ ես գործածում, քեզ ո՞նց փնովեմ:
Բայց մեղավո´ր ես, որ դավաճան ես ինքդ քո´ւ հանգին:
Ախր հենց ինքդ կասեիր առաջ. «Սրան խի՞ գովեմ»:
Մեղմաբարո´ գող, սիրտս չի նեղվում հասած ցավերից,
Չնայած տարար ու քունը դարձրիր — ի´նչքս աղքատիկ,
Իմ սերը գիտի. լավ ա, դառնանաս սիրո´ դավերից,
Քան թե ճաշակես սե´րմն ատելության — սեւ, բազմահատիկ:
Ո´վ ողորմած կիրք — բարու շղարշով, բայց էությամբ չար,

Կախաղա´ն հանի, բայց արի չըլնե´նք թշնամի իրար:
Եթե մտքովդ չանցնի, որ Շեքսպիրը երեւի բիսեքսուալ ա էղե, 40-42 սոնետների իմաստը մութ կմնա:

–––––

41

Those pretty wrongs that liberty commits,

When I am sometime absent from thy heart,

Thy beauty and thy years full well befits,

For still temptation follows where thou art.

Gentle thou art, and therefore to be won,

Beauteous thou art, therefore to be assailed;

And when a woman woos, what woman's son

Will sourly leave her till he have prevailed?

Ay me, but yet thou mightest my seat forbear,

And chide thy beauty and thy straying youth,

Who lead thee in their riot even there

Where thou art forced to break a twofold truth:

Hers, by thy beauty tempting her to thee,

Thine, by thy beauty being false to me.

Լա´վ եմ հասկանում, որ երբ կողքդ չեմ, գոռ ու սրբազան
Կիրքն ազատության քեզ ստիպում ա — լիքը մեղք գործես,
Մանր, աննշան, ջահելին սազող սխալ այլազան,
Կրքահույզ ու ջերմ, որ անպակաս են, ինչ էլ որ փորձե´ս:
Ախր շա´տ ես մեղմ, համ էլ դյուրաթեք: Բա ուժ կմնա՞,
Երբ քու հմայքը հենց քե´զ ա դարձնում թիրա´խ գրոհի:
Ո՞ր կնոջ որդին կնոջ գրոհին կարա դիմանա,
Որ իր նվաճած գոռ միջնաբերդը հետ տա կամ զոհի:
Ախր կարա´յիր, բերդս չառնեիր: Զսպեիր հետին
Մտքերդ ջահել, թովչանքդ ըմբոստ, սերըդ տենդահար:
Բայց էս ուղին քեզ, կամա ակամա, բերեց է´ն կետին,
Որ դու ստիպես — ուխտազանց դառնա էրկո´ւ սիրահար —

Մեկը սիրուհո´ւս, ում դո´ւ թովեցիր քու չքնաղ տեսքով,
Ու հենց քեզ, սիրո … հավիտյան ուխտի սուտումուտ խոսքով:

42

That thou hast her, it is not all my grief,

And yet it may be said I loved her dearly;

That she hath thee, is of my wailing chief,

A loss in love that touches me more nearly.

Loving offenders, thus I will excuse ye:

Thou dost love her because thou know'st I love her,

And for my sake even so doth she abuse me,

Suffering my friend for my sake to approve her.

If I lose thee, my loss is my love's gain,

And losing her, my friend hath found that loss;

Both find each other, and I lose both twain,

And both for my sake lay on me this cross.

But here's the joy, my friend and I are one.

Sweet flattery! then she loves but me alone.

Էնքան մեծ դարդ չի, որ դու սիրուհուս փախցրիր տարար,
Չնայած իրան — ինքըս է´լ էի շատ ու շատ սիրում:
Բայց մղկտում եմ, որ հենց քե´զ սարքեց իրան սիրահար,
Ինձ քեզնի´ց զրկեց, ու հմի ի´նքն ա քու սիրուն տիրում:
Ձեր էս սիրային մեղքերը բոլոր — հաստա´տ եմ ներում:
Ինքն էղած չըլներ ի´մ իսկ սիրուհին, դու չէ´իր տանի:
Սիրուհուս սերն էլ քու անձի հանդեպ մե´ր սերն ա սերում,
Իմը չըլնեիր, չէր թողա իրան դարձնես ընտանի:
Սիրուս կորուստը շա´հն ա իմ սիրո: Սիրուհի´ս կորի,
Սիրած ընկե´րս կդառնա տերը իմ նախկին հարսի.
Էրկու ուրիշ անձ, ումից ես զրկվեմ, կբախտավորվի,
Թո էդ էրկո´ւսը կորըստի զույգ խաչն ի´մ ուսին դարսի:

Բայց մխիթարվեմ, որ միաձույլ ես — մերված իմ եսի´ն,
Որովհետեւ էդ վախտը ի´նքը սիրում ա մեր հենց էրկսի´ն:

43

When most I wink, then do mine eyes best see,

For all the day they view things unrespected;

But when I sleep, in dreams they look on thee,

And darkly bright, are bright in dark directed.

Then thou, whose shadow shadows doth make bright,

How would thy shadow's form form happy show

To the clear day with thy much clearer light,

When to unseeing eyes thy shade shines so!

How would (I say) mine eyes be blessed made,

By looking on thee in the living day,

When in dead night thy fair imperfect shade

Through heavy sleep on sightless eyes doth stay!

All days are nights to see till I see thee,

And nights bright days when dreams do show thee me.

Հենց աչք եմ փակում, տեսքդ դառնում ա հստակ, փողփողուն:
Ցերեկն իմ տեսած ամենայն ինչը սին ա ու չնչին,
Բայց երբ քնած եմ, ի´մ հայացքը սուր, պարզ ու շողշողուն —
Խավա´րն ա ճեղքում, հասնում քու չքնաղ պատկեր ու շնչին:
Քու ուրու տեսքից դառնում են փայլուն — պատկերներն ուրու,
Անհայտ մի ձեւով այլ ուրուներին ձեւ´ են ընծայում,
Ավելի հստակ, քան լուսի շո´ղն ա կայծակ արարում,
Ու ուրու տեսքիդ շողերը ուրու խավա´րն են ցայում:
Երկինքը ախր էդ ո՞նց ա օրհնե հայացքն աչքերիս,
Որ հա´մ ցերեկն եմ հստակ ըմբոշխնում տեսքդ իրական,
Համ էլ անկենդան խավար գիշե´րը, երբ մաս ու երիզ
Ուրու պատկերիդ — դեմըս են հառնում — վառ, բայց ուրվական:

Երբ քեզ չեմ տենում, մո´ւթ ա ու խավար — օրըս արեւոտ,
Բայց մո´ւթն ա շողում, երբ որ էրազիս գալիս ես իմ մոտ:

44

If the dull substance of my flesh were thought,

Injurious distance should not stop my way,

For then despite of space I would be brought,

From limits far remote, where thou dost stay.

No matter then although my foot did stand

Upon the farthest earth removed from thee,

For nimble thought can jump both sea and land

As soon as think the place where he would be.

But ah, thought kills me that I am not thought,

To leap large lengths of miles when thou art gone,

But that, so much of earth and water wrought,

I must attend time's leisure with my moan,

Receiving nought by elements so slow

But heavy tears, badges of either's woe.

Թե որ դանդալոշ միս ու արունըս դառնար մի´տք թեթեւ,
Էլ ոչ մի անանց արգելք չէր ըլնի իմ հեռու ճամփին,
Որովհետեւ էս անգամ կհասնեի քեզ, արագ, սրաթեւ,
Թեկուզ ըլնեիր ծով-օվկիանոսի էն մյուս ափին:
Կապ չէր ունենա, թե ո´ր աշխարհում կըլնեի հեռու,
Կամ մեր էրկըսին խոչընդոտ կըլներ քանի´ մայրցամաք,
Որովհետեւ նույն պահին իմ մարմին-միտքը, ոնց որ մի ուրու,
Կտար ու կանցներ ամմե´ն օվկիանոս, ճահիճ ու ցամաք:
Սե´վ ա էն միտքը, որ ի´նքս միտք չեմ, որ հեռուներից
Արագ, մտքի պես, գամ ու քե´զ հասնեմ, լոկ մտքի´ ճիգով,
Որ էս մարմինըս արարված ա լոկ հողից ու ջրից* —
Ու ես էլ ճորտն եմ սգավոր կարգի, ողբ ու արցունքով:

Էս էրկու տարրն էլ էնքա´ն ա դանդաղ, որ տեղ չի տանում —
Ու ես սրանցից, բացի արցունքը, բան չեմ ստանում:

–––––
* Հին-հին օրերին մտածում էին (օրինակ, հին հույները), որ ամեն ինչը կազմված ա էրկու տարրից՝ հողից ու ջրից, կամ էլ չորս տարրից՝ հողից, ջրից, կրակից օդից (տես հաջորդ սոնետը) եւն:

45

The other two, slight air and purging fire,

Are both with thee, wherever I abide;

The first my thought, the other my desire,

These present-absent with swift motion slide;

For when these quicker elements are gone

In tender embassy of love to thee,

My life, being made of four, with two alone

Sinks down to death, oppressed with melancholy,

Until life's composition be recured

By those swift messengers returned from thee, -

Who even but now come back again assured

Of thy fair health, recounting it to me.

This told, I joy, but then no longer glad,

I send them back again and straight grow sad.

Էն էրկու տարրն էլ, սրբագործ հուրը ու օդը նրբին,
Քո´ւ մոտ են զույգով, ոտըս ո´ր հողին ակամա դնեմ:
Որի՞ն հետեւեմ, իմ հատու մտքի՞ն, թե՞ իմ հո´ւր-սրբին:
Սրա´նք են հերթով ներկա-բացակա, ուր էլ որ լինե´մ:
Սեփական կյանքս հավաքածո´ւն ա էս չորսը տարրի,
Էրկուսը պակսեց — մա´ղձը կտանջի, ու կմեռնեմ ես,
Հենց էն նո´ւյն պահին, երբ էս սրաթեւ դեսպաններն արի,
Քու սիրուց հարբած, սլանան քու մոտ — իրանց ներս առնես:
Բայց հետո նորից հունի մեջ կընկնի ընթացքն իմ կյանքի
Երբ որ հետ դառնա է´ս արագաթեւ սուրհանդակը զույգ:
Կհարե´մ նորից, ու շունչ կքաշեմ առանց տանջանքի,
Վստահանալով, որ անառողջ չես, ժի´ր ես ու առույգ:

Ասում եմ էսի, բայց էլի, քիչ անց, տագնապն իմ սրտում,
Էս թեթեւ զույգը ղրկում եմ քու մոտ, տխուր ու տրտում:

46

Mine eye and heart are at a mortal war,

How to divide the conquest of thy sight:

Mine eye my heart thy picture's sight would bar,

My heart mine eye the freedom of that right.

My heart doth plead that thou in him dost lie

(A closet never pierced with crystal eyes),

But the defendant doth that plea deny,

And says in him thy fair appearance lies.

To 'cide this title is impanneled

A quest of thoughts, all tenants to the heart,

And by their verdict is determined

The clear eye's moiety and the dear heart's part:

As thus: mine eye's due is thy outward part,

And my heart's right thy inward love of heart.

Իմ աչք ու սիրտը, առանց դադարի, իրար են զարկում,
Անհաշտ, մահացու, թե ով կհաղթի, որ քեզ տիրանա:
Աչքըս սրտի´ս ա քեզ ճանաչելու հնարից զրկում,
Սիրտս իր հերթին հա´ խանգարում ա — աչքս քեզ տենա:
Սիրտս հայցում ա, որ իրա´նն ըլնես, առանց այլեւայլ,
Ու գանգատ անում, թե զուրկ ա էղե հայացքից մի լուրթ,
Բայց չի հավատում աչքս ապստամբ ու ամբաստանյալ.
«Քու տեսքի տերը հենց ի´մ կարոտն ա — խո´րն ու անհագուրդ»:
Սրտիս հպատակ միտք ու խոհերը դառան դատավոր,
Որ դատը կտրեն ու վճիռ հանեն — ազնիվ ու արդար,
Պարզեն բաժիններն իմ աչք ու սրտի, առանց մեղավոր,
Ու հայտարարվեց դատավճիռը՝ հստակ ու ճարտար —

Աչքիս բաժինը քու կախարդական տե´սքն ա արտաքին,
Սիրտս էլ տե´րն ա քու սրտի ներքի´ն թունդ սեր ու կրքին:

47

Betwixt mine eye and heart a league is took,

And each doth good turns now unto the other:

When that mine eye is famished for a look,

Or heart in love with sighs himself doth smother,

With my love's picture then my eye doth feast,

And to the painted banquet bids my heart;

Another time mine eye is my heart's guest,

And in his thoughts of love doth share a part.

So either by thy picture or my love,

Thyself, away, art present still with me,

For thou not farther than my thoughts canst move,

And I am still with them, and they with thee;

Or if they sleep, thy picture in my sight

Awakes my heart to heart's and eye's delight.

Սիրտս ու աչքս դաշիք են կնքե ու հերթով իրար
Շնո´րհ են անում: Երբ որ դու չկաս, ա´չքս ա մարում —
Քու տեսքին կարոտ: Իսկ իմ հեգ սիրտը, սիրուց սովահար,
Հա´ քրքրվո´ւմ ա ու ի´նքն ա իրան լո´ւռ մխիթարում:
Բայց տեսքդ, ինքնի´ն, աչքիս խնջո´ւյքն ա, լուռ ու ցանկալի,
Աչքս էլ սրտիս հրավիրում ա — գա´ ուրախանա:
Էն մյուս անգամ, սրտի´ս խնջույքին, ա´չքս ա գալի,
Որ խնջույք անի, իմ մտքի´ տոնին անմաս չմնա:
Եթե, ուրեմն, հեռու էլ ըլնես, մե´կ ա, ներկա´ ես —
Քո´ւ իսկ պատկերի կամ սիրուս ուժով, թո´ւնդ ու հրակեզ,
Որովհետեւ չե´ս կարա մտքիս տիրույթից շատ հեռու ըլնես,
Ես էլ, ա´նպայման, մերված եմ մտքի´ս, իսկ միտքս էլ` հենց քե´զ:

Սիրտս քեզ տենա, իմ միտքը թեկուզ քնով խաթարվի,
Վռազ կզարթնի, ու իմ սիրտ-աչքը կմխիթարվի:

48

How careful was I, when I took my way,

Each trifle under truest bars to thrust,

That to my use it might un-used stay

From hands of falsehood, in sure wards of trust!

But thou, to whom my jewels trifles are,

Most worthy comfort, now my greatest grief,

Thou best of dearest, and mine only care,

Art left the prey of every vulgar thief.

Thee have I not locked up in any chest,

Save where thou art not, though I feel thou art,

Within the gentle closure of my breast,

From whence at pleasure thou mayst come and part;

And even thence thou wilt be stol'n, I fear,

For truth proves thievish for a prize so dear.

Ախր էդ ինչքա´ն զգուշ էի ես: Ուր է´լ գնայի,
Պինդ ու ապահով թաքցնում էի զարդերս չնչին,
Որ տանող չըլներ, որ մենակ ի´նքս տեղն իմանայի,
Որ դրանք անմաս — անտե´ս ըլնեին — գռեհիկ շնչին:
Չնայած քու դեմ հասարակ ա´ղբ ա ալմաստը գույն-գույն,
Ու դու իմ միա´կ մխիթարանքն ես, աղբյո´ւրն իմ դողի,
Վսեմ, թանկագին — մե´կ ա, հենց դո´ւ ես դարդս մեծագույն,
Ախր դու կարաս անմեղ զո´հն ըլնես գռեհիկ գողի:
Ու քեզ չեմ կարա բռնեմ ու փակեմ մի խուլ սենյակում,
Բացի է´ն բանտը, ուր ինքդ չկաս, բայց զգո´ւմ եմ քեզ,
Ըստե´, իմ սրտի քնքուշ ու խորունկ, անտե´ս սնդուկում,
Ինչը կողպած ա, բայց ի´նքդ — կարա´ս ելումուտ անես:

Ու էնքա´ն ես թանկ, որ ազնիվ մարդն էլ տեղըդ իմանա´,
Վայթե գո´ղ դառնա, քեզ հափշտակի´, հենց որ քեզ տենա:

49

Against that time (if ever that time come)

When I shall see thee frown on my defects,

When as thy love hath cast his utmost sum,

Called to that audit by advised respects;

Against that time when thou shalt strangely pass,

And scarcely greet me with that sun, thine eye,

When love, converted from the thing it was

Shall reasons find of settled gravity:

Against that time do I insconce me here

Within the knowledge of mine own desert,

And this my hand against myself uprear,

To guard the lawful reasons on thy part.

To leave poor me thou hast the strength of laws,

Since why to love I can allege no cause.

Օրերից մի օր, եթե իհարկե, էդ օրին հասնես,
Երբ սերըդ արդեն իր բոց ու հուրը ըլնի սպառած,
Թերություններս հաստա´տ կտենաս, ու թե բան չասես,
Երբ ինձ բամբասեն — ճի´շտ կհամարես շառուշուռն արած:
Օրերից մի օր կողքովս կանցնես, անտարբեր ու չոր,
Ու քու զույգ արեւ պայծառ աչքերդ շուռ կտաս մի կողմ,
Որովհետեւ քու սերին, որ փոթորիկ էր, արդե´ն, օրեցօ´ր,
Պատճա´ռ պետք կըլնի, որ արդարացնի հեղձուկդ անհողմ:
Օրերից մի օր թաքնվելու եմ անջուր, ամայի
Չոր անապատում իմ իմացության, որ անհետ կորեմ:
Բայց թե պետք էղավ, տե´ղը կբռնեմ խարդախ վկայի,
Որ քու վարմունքի հիմք ու պատճառը — ե´ս հիմնավորեմ:

Բնության կարգը քեզ պատճառ կտա´ լուռ հեռանալու,
Սիրուս պատճառին թիրախ չի մնա բեւեռանալու:

50

How heavy do I journey on the way,

When what I seek (my weary travel's end)

Doth teach that ease and that repose to say,

'Thus far the miles are measured from thy friend.'

The beast that bears me, tired with my woe,

Plods dully on, to bear that weight in me,

As if by some instinct the wretch did know

His rider loved not speed, being made from thee:

The bloody spur cannot provoke him on

That sometimes anger thrusts into his hide,

Which heavily he answers with a groan

More sharp to me than spurring to his side;

For that same groan doth put this in my mind:

My grief lies onward and my joy behind.

Ախր ծա´նր ա ճամփորդությունս, ծանր ու երկար,
Որովհետեւ հակառակ իմ ըսպասածին, ճամփիս հենց վերջում,
Իմ հոգնությունն ու — բեռը խոնջանքի — ասում են. «Տեսա՞ր,
Էս հեռվությունը քու սիրեցյալից — հենց քե´զ ա զեղչում»:
Էս անասունը տանում ա բեռը հեծյալի «ախ»-ի:
Դանդա´ղ ա էթում, ոտըս ինչքան էլ իրան խթանի,
Ասես բնազդով, լուռ հասկանալով պատճառն իմ վախի —
Ինքն է´լ չի ուզում ընկերոջիցս ինձ հեռու տանի:
Էս խթանն արնոտ — ձիուս չի´ մղի, որ առաջ էթա:
Իմ ցավը արդեն — շատ խորն ա խոցե իրա´ հաստ կաշին:
Ձիուս հառաչը ոնց որ ի´մ ցավին խուլ պատասխան տա,
Ինչի համեմատ խթանը ոնց որ մի ճիպո´տ կամ շի´վ:

Բա էլ ո´նց չզգամ, որ էլ բան չկա´ արդեն խնդալու:
Խինդը անցյա´լ ա, այնինչ ցավերս — նո´ր են թնդալու:

51

Thus can my love excuse the slow offence

Of my dull bearer, when from thee I speed:

From where thou art, why should I haste me thence?

Till I return, of posting is no need.

O what excuse will my poor beast then find,

When swift extremity can seem but slow?

Then should I spur though mounted on the wind,

In winged speed no motion shall I know:

Then can no horse with my desire keep pace;

Therefore desire (of perfect'st love being made)

Shall neigh (no dull flesh) in his fiery race,

But love, for love, thus shall excuse my jade:

Since from thee going he went wilful slow,

Towards thee I'll run and give him leave to go.

Ես կպայթեի դանդաղ ընթացքից էս անասունի,
Թե չիմանայի, որ դու ձիուցս շատ չես նեղանա:
Սիրտս, առանց քեզ, հեռուն էթալու հ´եչ հավես չունի:
Լրիվ ուրիշ բան, հեռվի´ց ինքը գար — որ քե´զ միանա:
Ա´յ, էդ վախտն իմ ձին, որ հենց քամուց էլ ըլներ սլացիկ,
Կթվար դանդաղ, ու չէ´ի կարա իրան ներեի:
Ու եթե նույնիսկ քամի´ն ինձ բերեր, հո´ղմը ընթացիկ,
Մե´կ ա, կուզեի, հրեղեննե´րը քու մոտ բերեին,
Որովհետեւ աշխարհում չկա ընե´նց ձի, ինչն իմ տենչանքին
Չափ քցի, անցնի: Իսկ իմ տենչանքը, կատարյալ սերի
Ակունքի´ց սնած, զի´լ կվրնջար, կսուրա´ր ինքնին:
Բայց հմի, սերըս, հանուն հենց սիրո´, ձիուս կների:

Երբ քեզ եմ թողում, ու հեռուն էթում, ներո´ւմ եմ սրան:
Բայց քո´ւ մոտ գալուց, ձիուս կթողամ, քո´ւ մոտ կսուրամ:

52

So am I as the rich whose blessed key

Can bring him to his sweet up-locked treasure,

The which he will not ev'ry hour survey,

For blunting the fine point of seldom pleasure.

Therefore are feasts so solemn and so rare,

Since, seldom coming, in the long year set,

Like stones of worth they thinly placed are,

Or captain jewels in the carcanet.

So is the time that keeps you as my chest,

Or as the wardrobe which the robe doth hide,

To make some special instant special blest,

By new unfolding his imprisoned pride.

Blessed are you whose worthiness gives scope,

Being had, to triumph, being lacked, to hope.

Ախր նման եմ օրհնյալ բալնիքով է´ն հարուստ մարդուն,
Ով կարա բացի սունդուկն իր գանձի, թանկ ու փառավոր:
Ու որ չքնի գերագույն կայֆի սուսերը արթուն,
Մեկ-մե´կ ա նայում գանձին իրա թանկ ու արտասովոր:
Սրա´ համար էլ շարքը տոների շա´տ ա անբերրի:
Սրանք շարված են տարվա օրերի երկար պարանին,
Ոնց որ ադամանդ, որ խիստ սակավ ա — էժան քարերի
Խիտ արանքներում, ասես թագակիր՝ սրանց շարանին:
Ու սրանց պես էլ՝ հենց ի´մ տոներն են — երբ դո´ւ ես ներկա
Հոգուս զնդանի սրբազան հրո գաղտնի հնոցում,
Որ սրանք վառեմ հպարտ հմայքիդ սուրբ ու գերակա
Օրհնյալ օրերի տոնական, զվարթ քուրա ու բոցում:

Ու օրհնյա´լ ըլնես, որովհետեւ շա´տ ես թանկ: Թանկ ես երկակի´:
Տիրվե´ս — խնջույք ա: Խնջույքը չէղա´վ — հո´ւյսը կծագի:

53

What is your substance, whereof are you made,

That millions of strange shadows on you tend,

Since every one hath, every one, one shade,

And you, but one, can every shadow lend?

Describe Adonis, and the counterfeit

Is poorly imitated after you;

On Helen's cheek all art of beauty set,

And you in Grecian tires are painted new;

Speak of the spring and foison of the year

The one doth shadow of your beauty show,

The other as your bounty doth appear,

And you in every blessed shape we know.

In all external grace you have some part,

But you like none, none you, for constant heart.

Ախր ինչի՞ց ես ինքդ արարված ու ինչի՞ համար,
Որ կարիքներդ հոգում ա միլիոն անծանոթ ուրու,
Ու ամեն մեկը քեզնից առնում ա գոնե մի նշխար,
Ու դու գթասիրտ ակունքն ես միա´կ — ամմե´ն մի բարու:
Թե´ Ադոնիսը, թե´ նկարներն իր — խղճո´ւկ են, թերի´,
Ու քու հիասքանչ, վսեմ կերպարից ցա´ծ են, չափազա´նց:
Հեղինեն ինչքան գեղեցիկ ըլնի, աշխարհ է´լ գերի,
Որ տոգա´ հագնես, դո´ւ ես սիրունը, դո´ւ ես գերազանց:
Թե գարուն էկավ, կամ էլ էդ տարին բերքն էղավ առատ,
Առաջինն աղոտ ու թույլ ուրուն ա քու վես կերպարի,
Մյուսն առատ ա, որովհետեւ հենց ի´նքդ, հենց դո´ւ ես շատ-շատ,
Որովհետեւ ամմե´ն բան — ձեւն ա ստանում — քո´ւ կաղապարի:

Քու չքնաղ կերպից մաս-բաժին ունե´ն իրերն անհամար,
Բայց դու ուրի´շ ես — քեզ անդավաճան սիրողի´ համար:

54

O how much more doth beauty beauteous seem

By that sweet ornament which truth doth give!

The rose looks fair, but fairer we it deem

For that sweet odour which doth in it live.

The canker blooms have full as deep a dye

As the perfumed tincture of the roses,

Hang on such thorns, and play as wantonly,

When summer's breath their masked buds discloses;

But, for their virtue only is their show,

They live unwooed, and unrespected fade,

Die to themselves. Sweet roses do not so,

Of their sweet deaths are sweetest odours made:

And so of you, beauteous and lovely youth,

When that shall vade, by verse distils your truth.

Թե էս անիմաստ միս ու արունս հանկարծ միտք դառնար,
Իմ ու քու միջի հսկա արանքին հեչ չէ´ի նայի:
Որովհետեւ, էս անգամ, թե սերըս ինձնից շա´տ-շատ հեռանար,
Վայրկյան չէր տեւի, աշխարհի ծերից մոտդ կգայի:
Հեռո´ւ ըլնեինք, ի´նքը, կամ էլ ե´ս, օտար մի հողում,
Թեկուզ աշխարհի ամենահեռու ծերին պաղ ու մութ,
Վռազ կգայի, որովհետեւ սուր միտքը, ծովն է´լ ա լողում
Մի ակնթարթում, կտրում ու անցնում ծածաղուտ ու խութ:
Բայց խելըռում եմ, որ արարված չեմ օդից ու հրից,
Որ մտքի նման անցնեմ օվկիանոս, անապատ ու սար,
Երբ դու մոտըս չես: Որ ե´ս, արարված լոկ հող ու ջրից,
Պիտի հառաչով մի կերպ անցկացնեմ ժամերս տկար,

Որովհետեւ էս էրկու տարրը հիմնական* — ծանր ա ու նվաղ,
Մեր էրկուսին էլ տալիս են մենակ արցունք ու «ավաղ»:

–––––
* հողն ու ջուրը

55

Not marble nor the gilded monuments

Of Princes shall outlive this pow'rful rhyme,

But you shall shine more bright in these contents

Than unswept stone, besmeared with sluttish time.

When wasteful war shall Statues overturn,

And broils root out the work of masonry,

Nor Mars his sword nor war's quick fire shall burn

The living record of your memory.

'Gainst death and all oblivious enmity

Shall you pace forth; your praise shall still find room

Even in the eyes of all posterity

That wear this world out to the ending doom.

So, till the judgement that yourself arise,

You live in this, and dwell in lovers' eyes.

Իշխան-արքայի ոչ մի հուշարձան — գրանիտ, մարմար,
Ավել չի ապրի իմ էս տողերից — հզոր, ոգեշունչ,
Ու դու կշողաս գրվածքներիս մեջ — հարատեւ, անմար,
Ավելի´ անմեռ, քան քարը փոշոտ — մաշված, անմռունչ:
Ավե´ր ա դարձնում ամեն մի դղյակ — պատերազմն ահեղ,
Ու հիմնահատակ տափսաղաղ անում ամեն մի քանդակ,
Բայց սուրը Մարսի — հզոր, զինավառ, գոռ ու փառահեղ,
Զորու չի — եղծի քու էս պատկերի լուսը բովանդակ:
Ու դու կընթանաս դարերի միջով, խանդին հակընդդեմ,
Հաղթելով ամմե´ն սեւ թշնամություն, ամմե´ն մոռացմունք,
Ու սերունդները լուռ կքարանան իմ տողերի դեմ,
Ու հայացքն իրանց կլուսարձակի միայն հիացմունք:

Ու մինչեւ օրը գոռ դատաստանի — կապրե´ս դարեդար,
Սիրող սրտերի իմ էս տողերում, անմե´ռ, անդադար:

56

Sweet love, renew thy force, be it not said

Thy edge should blunter be than appetite,

Which but today by feeding is allayed,

Tomorrow sharp'ned in his former might.

So, love, be thou: although today thou fill

Thy hungry eyes even till they wink with fullness,

Tomorrow see again, and do not kill

The spirit of love with a perpetual dullness:

Let this sad int'rim like the ocean be

Which parts the shore, where two contracted new

Come daily to the banks, that when they see

Return of love, more blest may be the view;

As call it winter, which being full of care,

Makes summers welcome, thrice more wished, more rare.

Չքնաղագույն սե´ր, բազմապատկի´ քեզ, թո չասեն հանկարծ,
Թե սերը սուր չի, չնայած ունի հզոր ախորժակ:
Սերը սնուցես — քաղցը կջարդե´ս, բայց ոչ առանց դարձ —
Հենց հաջորդ օրը սերն էլի կըլնի հրակեզ խորշակ:
Ուրեմն, սե´ր իմ, ինքդ քեզ երբեք մի´ դավաճանի,
Եթե քու նույնիսկ ա´չքը հագենա, կամ քնած մնա:
Մյուս առավոտ — զարթնի´, նորից-նոր, որ աստված չանի,
Սիրո շո´ւնչ-ոգին հավիտենական քնո´վ անց կենա:
Թո մեզ զատողը — ափերը զատող ծովի´ պես ըլնի,
Ինչը սիրահար ու տրտում զույգին դարձնում ա բաժան,
Բայց երբ որ սրանք հետ են դառնում ափ, տենո´ւմ են էլի,
Որ օրհնյալ սերը դարձնում ա իրանց մեկմեկու արժան:

Կամ թո նմանվի խստաշունչ ձմռան, որ դառնում ա հուշ
Ամռան գալուստով, սերը դարձնելով եռակի անուշ:

57

Being your slave, what should I do but tend

Upon the hours and times of your desire?

I have no precious time at all to spend,

Nor services to do till you require.

Nor dare I chide the world-without-end hour

Whilst I (my sovereign) watch the clock for you,

Nor think the bitterness of absence sour

When you have bid your servant once adieu.

Nor dare I question with my jealous thought

Where you may be, or your affairs suppose,

But like a sad slave stay and think of nought

Save where you are how happy you make those.

So true a fool is love that in your will

(Though you do any thing) he thinks no ill.

Դե որ քո´ւ ճորտն եմ, մնում ա մենակ, որ մի´ բան անեմ —
Անընդհատ քաշեմ — է´ս օրվա հոգսդ— կամ էլ ապագա:
Ավելի թանկ բան կամ թանկ զբաղմունք — չկա ու չունեմ:
Հա´, իրո´ք չունեմ, մինչեւ ինձ կանչես, երբ որ պահը գա´:
Ու չեմ նվնվա կամ էլ բողոքի աշխարհի կարգից,
Որ ստիպված եմ, անընդհատ նայեմ, թե պահը կգա՞:
Ոչ էլ, միա´կ տեր, լաց ու կոծ կանեմ քու դա´ռը վարքից,
Երբ ասիր. «Հաջող», քո´ւ իսկ ծառային, երկի´նքը վկա:
Ռիսկ չեմ անի, թույլ տամ, որ որդը կասկած ու խանդի
Հոգիս կրծոտի, թե ո´ւմ ես շատ մոտ, ու ո´նց կամ ինչքա´ն:
Տրտում ճորտի պես միտքս կանջատեմ, որ ինձ չքանդի,
Ու կուրախանամ, որ հիմա մեկին դարձնում ես իշխան:

Հասստա´տ ապուշ ա էս սեր կոչվածը, որ չար վարկածի
Հնար չի թողում — սերին նայում ա առանց կասկածի:

58

That god forbid, that made me first your slave,

I should in thought control your time of pleasure,

Or at your hand th'account of hours to crave,

Being your vassal bound to stay your leasure.

O let me suffer (being at your beck)

Th'imprison'd absence of your liberty,

And patience, tame to sufferance, bide each check,

Without accusing you of injury.

Be where you list, your charter is so strong

That you yourself may priviledge your time

To what you will; to you it doth belong

Yourself to pardon of self-doing crime.

I am to wait, though waiting so be hell,

Not blame your pleasure, be it ill or well.

Ինձ քեզ ճորտ կարգող աստվածն արգելեց, որ հրաժարվեմ
Միջամտելուց ու անխառն մնամ քու ժամանցներին,
Ու քու հաստատած վարքականոնին ընդդեմ չվարվեմ,
Ախր մեկըդմիշտ — ես քո´ւ վասալն եմ — ժամանցիդ գերի´ն:
Թո որ տառապեմ, միշտ ճորտդ մնամ, մինչեւ ձեն հանես,
Մնամ ձերբակալ կալանավորը — կամքիդ անվողոք,
Իմ համբերանքը, տանջանքիս հլու — մնա ծառա´դ հեզ:
Հա´, կչարչարվեմ, բայց լուռ, անծպտուն, ու առանց բողո´ք:
Գնա, ուր կուզես, քու իրավունքը էնքա´ն ա հզոր,
Որ դո´ւ ես տերը քո´ւ իսկ ժամանց ու քմահաճույքի:
Ու հենց քո´ւ կամքով — իրավունք ունե´ս, վաղը կամ էսօր,
Ի´նքդ ներելու քու հանցանքները, ըստ քո´ւ հաճույքի:

Դժոխք էլ ըլնի իմ համբերանքը, պիտի´ սպասեմ,
Ու քու կապրիզից ոչ գանգա´տ կանեմ, ոչ քեզ բա´ն կասեմ:

59

If there be nothing new, but that which is

Hath been before, how are our brains beguiled,

Which, labouring for invention, bear amiss

The second burthen of a former child!

O that record could with a backward look,

Even of five hundred courses of the sun,

Show me your image in some antique book,

Since mind at first in character was done,

That I might see what the old world could say

To this composed wonder of your frame:

Whether we are mended, or whe'er better they,

Or whether revolution be the same.

O sure I am the wits of former days

To subjects worse have given admiring praise.

Էս արեւի տակ, առաջ կամ էսօր, նո´ր բան չի արվում,
Ու նորը հի´նն ա: Մեր միտքն ուրեմն — մե´ջն ա ծուղակի,
Ու չի արարում անըստեղծ մի բան, զո´ւր ա չարչարվում,
Ու նորածինը էղե´լ ա արդեն, մի´շտ ու ուղղակի:
Թե հին ու դեղնած մագաղաթներին հայացք ձգեինք,
Որ ստեղծվել են հինգ-վեց դար առաջ, որ հենց դրա´նց մեջ
Կերպիդ մոտ մի բան, հենց քու պես չքնաղ, ի հայտ բերեինք,
Որովհետեւ միտքը միշտ սկիզբ ա առե հե´նց գրվածքներում,
Գուցե տենայինք, որ հին աշխարհը ասե´լ ա մի բան,
Ինչը նման ա քու չքնաղագեղ, անհաս կերպարին:
Կամ էլ զգայինք, որ շատ ենք փոխվել ու դառել ենք լավ,
Կամ իմանայինք, հասնող կա՞, չկա՞ — քու գոռ տիպարին:

Հին պոետների չքնաղ սերերը ես հո չե՞մ հերքում,
Բայց իրանք, ախր, միշտ քեզնից վատի´ գովքն էին երգում:

60

Like as the waves make towards the pebbled shore,

So do our minutes hasten to their end,

Each changing place with that which goes before,

In sequent toil all forwards do contend.

Nativity, once in the main of light,

Crawls to maturity, wherewith being crowned,

Crooked eclipses 'gainst his glory fight,

And Time that gave doth now his gift confound.

Time does transfix the flourish set on youth.

And delves the parallels in beauty's brow,

Feeds on the rarities of nature's truth,

And nothing stands but for his scythe to mow.

And yet to times in hope my verse shall stand,

Praising thy worth, despite his cruel hand.

Մեր ունայն կյանքի պահերը հերթով անցնում են առաջ,
Ալիքների պես, խփում մեկ սալին ու մեկ էլ սանդին,
Հրհրում իրար, տեղերը փոխում ու լալահառաչ
Կռվում ու նայում, թե երբ ա գալու էդ սեւ´ գերանդին:
Հենց որ մանուկը արեւ ա տենում, սողում ա կամաց,
Որ հետո հասնի փայլուն զենիթին ու հա´ պայքարի
Արեւ ու լուսնի խավարմունքի դեմ, բայց բախտն անիմաց —
Պատի շարերին քար է´լ չի թողում, որ հենվի քարի:
Ժամանակը սեւ — քանդո´ւմ ա ծաղկուն այգին ջահելի,
Չքնաղ ճակատին փորում ա բազում անճոռնի ակոս,
Հափռում ա ամմե´ն վսեմը պայծառ — տանի´, վայելի:
Գերանդուց հետո ժառանգ ա մնում մեննա´կ քարաքոս:

Բայց թո անվողոք — կամ էլ չա´ր ըլնի կմախք գերանդին —
Գիրըս քու գովքը, մե´կ ա, կտանի դարերից անդին:

61

Is it thy will thy image should keep open

My heavy eyelids to the weary night?

Dost thou desire my slumbers should be broken,

While shadows like to thee do mock my sight?

Is it thy spirit that thou send'st from thee

So far from home into my deeds to pry,

To find out shames and idle hours in me,

The scope and tenure of thy jealousy?

O no, thy love, though much, is not so great;

It is my love that keeps mine eye awake,

Mine own true love that doth my rest defeat,

To play the watchman ever for thy sake.

For thee watch I, whilst thou dost wake elsewhere,

From me far off, with others all too near.

Կարո՞ղ ա, դիտմամբ ընենց ես անում, որ տեսքդ գալի
Ու հեչ չի թողում գիշերը քնեմ ու հանգստանամ:
Կարո՞ղ ա, դո´ւ ես քու իսկ պատկերին հրահանգ տալի,
Որ ինձ ձեռ առնի ու նինջըս խախտի, որ անքուն մնամ:
Կարո՞ղ ա, դո´ւ ես ինքդ քու ոգուն մոտս ուղարկում,
Որ ոչ մի անգամ մենակ չմնամ — տե´ղըս իմանամ,
Ու հանկարծ սխալ մի արարք չանեմ: Էս դո՞ւ ես սարքում,
Քո՞ւ խանդն ա մղում, որ ինձ հետեւես, որ անքուն մնամ:
Բա կհավատա՞մ: Սերըդ չի կարա էդ ուժն ունենա:
Աչքս չեմ փակում, որովհետեւ դա´րդս ա աչքս թողում բաց,
Սե´րն ա ստիպում, որ աչք ու կոպս հա անքուն մնա,
Ու նե´նց ա անում — պահա´կդ դառնամ, թեկուզ անիմաց:

Ե´ս եմ քեզ հսկում անքուն գիշերվա սեւ անապատում,
Այնինչ դու, հեռվում, օտարներո´վ ես քեզ շրջապատում:

62

Sin of self-love possesseth all mine eye,

And all my soul, and all my every part;

And for this sin there is no remedy,

It is so grounded inward in my heart.

Methinks no face so gracious is as mine,

No shape so true, no truth of such account,

And for myself mine own worth do define,

As I all other in all worths surmount.

But when my glass shows me myself indeed,

Beated and chopped with tanned antiquity,

Mine own self-love quite contrary I read;

Self so self-loving were iniquity.

'Tis thee (my self) that for myself I praise,

Painting my age with beauty of thy days.

Ինքնասիրահար ըլնելուս մեղքը հոգո´ւս մեջն ա հենց,
Հենց հայացքի´ս մեջ: Էսի էնքա´ն ա ծաղկե ու աճե,
Որ իմ էս մեղքին չկա´ բալասան: Ու էսի ընե´նց
Խո´րն ա, որ վաղուց — սիրտ ու հոգիս ա արդեն նվաճե:
Ու մտածում եմ, թե չկա´ ուրիշ դե´մք հիանալի,
Թե իմ կերպարը ամենալա´վն ա ու հո´ւյժ գերադաս,
Թե էությունս հետաքրքիր ա, ու ո´չ անալի,
Ու ուրիշներին սեփական անձս — լրի´վ ա անհաս:
Բայց երբ որ, հանկարծ, հայլուն եմ նայում — ծեր ու տանջահար
Էակ եմ տենում, մի հի´ն ավերակ, որ մեջից հայլու —
Հենց ի´նձ ա նայում: Իմ էությունից, ինքնասիրահար,
Մնում ա մենակ — մի գոռոզ զառամ, խարխո´ւլ ու հլու:

Ե´ս, ինձ գովալով, որ ճիշտը ասեմ, քե´զ եմ ներբողում —
Քու ծաղկուն տեսքով — հենց ի´մ ավերակ տե´սքն եմ ըսքողում:

63

Against my love shall be as I am now,

With Time's injurious hand crushed and o'erworn;

When hours have drained his blood and filled his brow

With lines and wrinkles; when his youthful morn

Hath travelled on to age's steepy night,

And all those beauties whereof now he's king

Are vanishing, or vanished out of sight,

Stealing away the treasure of his spring:

For such a time do I now fortify

Against confounding age's cruel knife

That he shall never cut from memory

My sweet love's beauty, though my lover's life.

His beauty shall in these black lines be seen,

And they shall live, and he in them still green.

Որ իմ սիրելին ի´մ էսօրվա պես չդառնա ավեր,
Որովհետեւ օրերը պատանու փայլը հաստա´տ են մաշում,
Արո´ւնն են քամում ժամ ժամի վրա, դարձնում անվավեր
Իրա առկայծը, գարուն-ամառը դարձնում են աշուն,
Ճակատն ակոսում, ցերեկը դարձնում գիշեր ու խավար,
Ու գոռ պերճանքը իր արքայական դարձնում ցնցոտի,
Ու նախկին չքնաղ դաշտ ու գարունքից, պերճ ու ինքնավար,
Էլ բան չի մնում, մնում ա մենակ մի մեռյալ գոտի,
Ա´յ, սրանց համար — վահա´ն եմ սարքում, որ ժամանակի
Կործանիչ շեղբի ուժը վերանա, ու էդ շեղբը սուր
Լրի´վ բթանա, ու չքնաղ հուշի քո´ղը չդակի,
Որ իմ սիրելու հմայքը հիշեն, ու գիրը իմ հուր

Պատմի պատանու է´ն կանանչ տեսքը — պատմի միշտ, անվերջ —
Ու անցյալ դառած գարունը մնա — անկործան ու պերճ:

64

When I have seen by Time's fell hand defaced

The rich proud cost of outworn buried age;

When sometime lofty towers I see down rased,

And brass eternal slave to mortal rage;

When I have seen the hungry ocean gain

Advantage on the kingdom of the shore,

And the firm soil win of the wat'ry main,

Increasing store with loss, and loss with store;

When I have seen such interchange of state,

Or state itself confounded to decay,

Ruin hath taught me thus to ruminate:

That Time will come and take my love away.

This thought is as a death, which cannot choose

But weep to have that which it fears to lose.

Երբ որ տենում եմ, որ ժամանա´կն ա անվերջ կրճատում
Մաշված պերճանքը հողի տակ թաղված հին-հին դարերի,
Մարմար հատակի շքեղ նախշե´րն ա քիչ-քիչ աղճատում
Կամ տապալում ա գո´ռ շարանները պատ ու քարերի,
Երբ որ տենում եմ, թե օվկիանոսը ո´նց ա նվաճում
Վաղուց հաստատված արքայությունը հող ու ցամաքի,
Հետո էլ հո´ղն ա զոռ-ուժին տալի ու քիչ-քիչ աճում —
Ջո´ւրը գրավում, չի´ թողնում ծովը իրեն համակի,
Երբ որ տենում եմ էս հերթափոխը գո´ռ հզորության
Ու թշվառության, մի´շտ ու հարատեւ, ասես ընտանի,
Տենում եմ անվե´րջ շրջապտույտը սի´ն ունայնության,
Գլխի եմ ընկնում, որ ժամանակը քեզ է´լ կտանի,

Ու սրա ահը մահվան վախի պես զոռի´ն ա տալի,
Ու էրեխու պես, տանելու վախից, նստում եմ, լալի:

65

Since brass, nor stone, nor earth, nor boundless sea,

But sad mortality o'ersways their power,

How with this rage shall beauty hold a plea,

Whose action is no stronger than a flower?

O how shall summer's honey breath hold out

Against the wrackful siege of batt'ring days,

When rocks impregnable are not so stout,

Nor gates of steel so strong, but Time decays?

O fearful meditation! Where, alack,

Shall Time's best jewel from Time's chest lie hid?

Or what strong hand can hold this swift foot back,

Or who his spoil of beauty can forbid?

O none, unless this miracle have might,

That in black ink my love may still shine bright.

Երբ դարերի դեմ անզոր ա նույնիսկ ծո´վը անսահման,
Ցամաքն ու քարը, լեռների շղթան, պողպա´տն ամրագույն —
Զարդ ու նախշերը քու գեղեցկության էլ ո՞նց դիմանան,
Ախր, ծաղկի պես, թոշնո´ւմ են սրանք ու դառնում անգույն:
Ու ո՞նց դիմանա գարնան շունչն անուշ — կարկուտ օրերի
Անվողորմ զորքի դաժան գրոհին, անկասելի, չար,
Երբ մետաղակուռ դարպա´սը անգամ դառնում ա գերի
Ավերմունքներին: Երբ դարերի դեմ — ժայռն է´լ ա անճար:
Մարդ ո՞նց ազատվի սեւ մտածմունքից էս հոգի մաշող:
Բա մի ձեւ չըլնի՞, որ ադամանդը հավե´րժ արեւի,
Դիմանա´ չարին: Կամ կա՞ զորություն, ինչով քու շենշող
Գեղեցկությունը հաստատո´ւն մնա, մի´շտ հարատեւի:

Թե հրաշք չըլնի, թովիչ կմնաս մի քանի տարի:
Այնինչ, թանաքս — հավե´րժ կպահի կերպարըդ բարի:

66

Tired with all these, for restful death I cry:

As to behold desert a beggar born,

And needy nothing trimmed in jollity,

And purest faith unhappily forsworn,

And gilded honour shamefully misplaced,

And maiden virtue rudely strumpeted,

And right perfection wrongfully disgraced,

And strength by limping sway disabled,

And art made tongue-tied by authority,

And folly (doctor-like) controlling skill,

And simple truth miscalled simplicity,

And captive good attending captain ill:

Tired with all these, from these would I he gone,

Save that, to die, I leave my love alone.

Հենց որ տենում եմ՝ արժանավորը — մուրացկան ծնված,
Ոչնչությունը — հպարտ ու վստահ, խանդավառ ու պերճ,
Անմեղ հավատը — հարգ ու պատվից զուրկ, խեղճ ու կործանված,
Քե´զ եմ կանչում, մա´հ — որ փրկես էս խոլ ցավերից անվերջ:
Ախր պատիվը — տրված լոկ ցոփի՞ն, լկտի´ ու բորոտ,
Կույս առաքինին — հարկադիր պոռնիկ կամ զորեղին հա՞րճ,
Ուղղամիտ, ազնիվ, գոռ կատարյալը — տանիքի կարո՞տ,
Իսկական ուժը — մի խեղճ հաշմանդա՞մ, թերասուն ու կա՞րճ,
Արվեստի լեզուն — կապած ու կտրա՞ծ, տգետի կամքո՞վ,
Շառլատանները — հանճարին հսկո՞ղ, հռչակված հանճա՞ր,
Պարզ ու հստակը — անպատիվ արած լկտի լուտանքո՞վ,
Ու բարին — գերի՞ բռնակալներին, հլու ու անճա՞ր:

Սրանցից հոգնած — կէթա´յի, սե´ր իմ, լո´ւռ, անժամանակ,
Թե որ մեռնելով — քե´զ չթողայի անտե´ր ու մենակ:

–––––
* Համեմատելի ա Համլետի մենախոսության մի կտորի հետ:

67

Ah wherefore with infection should he live,

And with his presence grace impiety,

That sin by him advantage should achieve,

And lace itself with his society?

Why should false painting imitate his cheek,

And steal dead seeming of his living hue?

Why should poor beauty indirectly seek

Roses of shadow, since his rose is true?

Why should he live, now Nature bankrupt is,

Beggared of blood to blush through lively veins,

For she hath no exchequer now but his,

And proud of many, lives upon his gains?

O him she stores, to show what wealth she had,

In days long since, before these last so bad.

Մարդն արդեն տարեց — խի՞ պիտի հասնի խղճուկ ծերության,
Ու իր գոյությամբ բնության շուքը ավիրի, պղծի,
Ու իր էդ մեղքով — խիստ հզորանա մեջը հանրության,
Ի´ր օրինակով կարգը բնական — ակամա եղծի:
Խի՞ պիտի դեմք ու այտերն էդ մարդու պատվեն շպարով,
Որ ուրիշները իրան համարեն մի հոյակապ զարդ,
Ինքն էլ հա ձգտի շպար կեղծամին, հետո, ոչ բարով —
Զարդարի իրան, երբ որ հենց ի´նքն ա զարդարուն մի վարդ:
Երբ Բնությունը սնանկ ա ինքնին, ու արունն իսպառ
Կարմիր չի ներկում նախկին պատանու այտերը գունատ,
Խի՞ ա ման գալի էդ թոշնած վարդին երանգ ու շպար,
Խի՞ չի վերանում էդ անգույն մարդը, չոր ու ուժահատ:

Որ գլխի ընկնենք, որ իրա շուքը (խղճուկ էս պահին),
Շա´տ-շատ էր շքեղ, չնայած էսօր հասել ա մահին:

68

Thus is his cheek the map of days outworn,

When beauty lived and died as flowers do now,

Before these bastard signs of fair were borne,

Or durst inhabit on a living brow;

Before the golden tresses of the dead,

The right of sepulchres, were shorn away,

To live a second life on second head;

Ere beauty's dead fleece made another gay:

In him those holy antique hours are seen,

Without all ornament, itself and true,

Making no summer of another's green,

Robbing no old to dress his beauty new;

And him as for a map doth Nature store,

To show false Art what beauty was of yore.

Պոռնիկ քարտե´զն ա արդեն ակոսում նախկին պատանու
Դեմքը զարդարուն, ուր մի ժամանակ հմա´յքն էր գարնան:
Մեռնող օրերի աշո´ւնն ա քիչ-քիչ վերջին մոտենում,
Շղարշի համար գործի դնելով ըշպա´րն ու հինան:
Ու գանգուրներն էլ շքեղ պարիկի, շեկ կամ ոսկեգույն,
Որ կդառնային դագաղի բաժին, իրե´նք են մաշվում,
Լուռ ըսքողելով մազերի ժանգը, խամրած ու անգույն,
Որ ջահել վախտը — գուցե ծածկեին մի ուրի´շ աշուն:
Անտիկ հմայքը, վսեմ, սրբազան, էլի´ ա առկա,
Հմի — առանց նախշ, թեեւ ճշմարիտ ու առանց կարիք:
Ծաղիկն այլ ծաղկով նորից նախշելը — էրա´զ ա, չկա´,
Էլ հնար չկա´ թոշնած ծաղիկը դառնա ա´յլ պարիկ:

Խոլ բնությունը իրան սարքել ա քարտե´զ ակոսված,
Որ հմայքն անտիկ — լուռ հակադրի արվեստին քոսված:

69

Those parts of thee that the world's eye doth view

Want nothing that the thought of hearts can mend;

All tongues (the voice of souls) give thee that due,

Utt'ring bare truth, even so as foes commend,

Thy outward thus with outward praise is crowned,

But those same tongues that give thee so thine own,

In other accents do this praise confound

By seeing farther than the eye hath shown.

They look into the beauty of thy mind,

And that in guess they measure by thy deeds;

Then, churls, their thoughts (although their eyes were kind)

To thy fair flower add the rank smell of weeds:

But why thy odour matcheth not thy show,

The soil is this, that thou dost common grow.

Քու արտաքինը, ինչը հասու ա աշխարհքին արար,
Մտքի կամ հոգու բարելավմունքի կարիքը չունի´:
Ով էլ որ ըլնի — լեզվով ու հոգով, միշտ ու միալար
Քու գո´վքն ա երգում, թե նույնիսկ հետդ — ոխ ու քեն ունի:
Արտաքինը քու — մի´շտ ա պսակվում գովքով ձեւական,
Բայց հենց նո´ւյն մարդը, ով ուզած-չուզած տե´սքդ ա գովում,
Հենց որ տենում ա աչքերին անհաս խո´րքդ տեւական,
Հիասթափվում ա, հետո ակամա քե´զ ա փնովում:
Իրա հայացքը մեխվում ա հասնում մտքի´դ խորքերին,
Քու արարքների´ն, երբ որ անցնում ա ճոխ այգուդ մոտով,
Գռեհիկներն էլ, չնայած իրանց բարի խոսքերին,
Ծաղկունքիդ բույրը մի´շտ են խաթարում ճահճի գաղջ հոտով:

Ախր բուրմունքդ խի՞ սազական չի տեսքիդ արտաքին:
Մի´ պատճառ կա լոկ. բերքդ հասու ա ամմե´ն-ամենքին:

70

That thou are blamed shall not be thy defect,

For slander's mark was ever yet the fair;

The ornament of beauty is suspect,

A crow that flies in heaven's sweetest air.

So thou be good, slander doth but approve

Thy worth the greater, being wooed of time,

For canker vice the sweetest buds doth love,

And thou present'st a pure unstained prime.

Thou hast passed by the ambush of young days,

Either not assailed, or victor being charged,

Yet this thy praise cannot be so thy praise

To tie up envy, evermore enlarged:

If some suspect of ill masked not thy show,

Then thou alone kingdoms of hearts shouldst owe.

Ախր, ի՞նչ անես — քեզ չմրոտի ամեն մի անճար:
Սեւացնողը միշտ նշան ա բռնում թիրախին սիպտա´կ:
Սքանչելիքի սեւ ուղեկիցը կասկածա´նքն ա չար,
Ինչն ագռավի պես աղավաղում ա մեղեդի´ն հստակ:
Բանի տեղ մի դիր: Բամբասը մենակ — քու արժանիքի´
Վկայությունն ա, ինչն ախր, վերջը, մի օր կէրեվա:
Անբիծ էակը բաժին ա դառնում չարի ժանիքին,
Այնինչ քու հոգին հենց անարա´տ ու անբիծ արեւ ա:
Քեզ չի խաթարե ջահելին վնաս եւ ո´չ մի դարան:
Դու դիմացել ես ամենա´յն գրոհ ու պաշարմունքի:
Բայց ասված գովքը հեչ էլ հերիք չի, որ չար ավարան
Մնա անծպտուն, ու էլ չդիմի սեւ´ արարմունքի:

Թե չլսեին բամբասանքներին ու չար ստերին,
Արքայազնի պես — տե´ր կդառնայիր սաղի´ սրտերին:

71

No longer mourn for me when I am dead

Than you shall hear the surly sullen bell

Give warning to the world that I am fled

From this vile world with vildest worms to dwell;

Nay, if you read this line, remember not

The hand that writ it, for I love you so

That I in your sweet thoughts would be forgot,

If thinking on me then should make you woe.

Or if (I say) you look upon this verse,

When I (perhaps) compounded am with clay,

Do not as much as my poor name rehearse,

But let your love even with my life decay,

Lest the wise world should look into your moan,

And mock you with me after I am gone.

Երբ որ ես մեռնեմ, արցունքի ո´չ մի կաթիլ կամ առու:
Հենց որ քեզ հասնի խո´լ ժամազանգի ղողա´նջը մռայլ,
Ասա´ աշխարհին, որ արդեն չկա´մ, փախել եմ հեռո´ւ,
Որ մասնակից եմ դժնի որդերի խնջույքի´ն շռայլ:
Ու երբ սա կարդաս, թո ո´չ մի վայրկյան սրանց հեղինակ
Ձե´ռը չհիշես, որովհետեւ քեզ էնքան, էնքա´ն եմ սիրում,
Որ չե´մ ուզենա, որ ինձ հիշելով, մի օր, օրինակ,
Ի´նձ միտդ բերես, ու նորից ողբաս — արցո´ւնք ու արուն:
Ու շա´տ լավ կըլնի, որ հեգ անունս շատ հաճախ չտաս,
Ու ապագայում, գալիք օրերին, երբ դառնամ փոշի,
Ոչ մի պայմանով գիրըս չբացե´ս, չլա´ս, չխնդա´ս:
Թո իմ անունը թաղվի խորքե´րը քու միտք ու հուշի:

Ախր որ սրանք մի´ վայրկյան տենան, որ սգավոր ես,
Թե ի´նձ ձեռ կառնեն, թե քու հրճվա´նքը, թե քու սո´ւգն ու քե´զ:

72

O lest the world should task you to recite

What merit lived in me that you should love,

After my death (dear love) forget me quite;

For you in me can nothing worthy prove,

Unless you would devise some virtuous lie

To do more for me than mine own desert,

And hang more praise upon deceased I

Than niggard truth would willingly impart:

O lest your true love may seem false in this,

That you for love speak well of me untrue,

My name be buried where my body is,

And live no more to shame nor me nor you:

For I am shamed by that which I bring forth,

And so should you, to love things nothing worth.

Որ էս աշխարհը քեզ մի օր չասի. «Ասա´ կամ հուշի´,
Թե վաստակն իրա, օրինակ, ի՞նչն ա, որ նույնիսկ հմի
Երբ ինքը չկա, սիրում ես իրան», ինձ հեչ մի հիշի,
Որովհետեւ չես կարա իրանց համոզես, որ գի´ն ունեի:
Թե ըսենց չանես, պիտի սո´ւտ ասես իմ կյանքի մասին,
Խաբկա´նք հորինես, որ հուշս դառնա մի գլուխգործո´ց,
Ու փառաբանես, շա´տ ավելի շատ, քան կարա ասի
Ճշմարտությո´ւնը — անպաճո´ւյճ, անզե´ն, մերկապարանո´ց:
Սրա համար էլ, որ սրսուռ սերըդ չթվա եղծված,
Որ սիրուդ խաթեր ստիպված չըլնես մի սուտ հորինես,
Թո իմ անունը թաղվի հենց ի´մ հետ, ու մնա թաղվա´ծ,
Ու թո մոռացվի, որ ոչ հենց ի´նքս, ոչ դո´ւ — ամանչե´ս:

Ախր ես ինքս իմ արարքներից շա´տ եմ ամանչում:
Դու է´լ ամաչի, քանզի ճիշտ սերը սուտ չի´ ճանանչում:

73

That time of year thou mayst in me behold

When yellow leaves, or none, or few, do hang

Upon those boughs which shake against the cold,

Bare ruined choirs, where late the sweet birds sang.

In me thou seest the twilight of such day

As after sunset fadeth in the west,

Which by and by black night doth take away,

Death's second self, that seals up all in rest.

In me thou seest the glowing of such fire

That on the ashes of his youth doth lie,

As the death-bed whereon it must expire,

Consumed with that which it was nourished by.

This thou perceiv'st, which makes thy love more strong,

To love that well which thou must leave ere long.

Երբ նայում ես ինձ, է´ն եղանակն ա քու աչքին գալի,
Երբ ցուրտ ու դողդոջ տերեւն ա կախ-կախ ճղների ծերին,
Տեղ-տեղ դեղնաչոր, տեղ-տեղ շատ կամ քիչ, քամին էլ տալի
Ու օրորում ա հատուկենտ ու խեղճ երգող ծտերին:
Երբ նայում ես ինձ, հիշում ես տարտամ, աղոտ մայրամուտ,
Երբ արեւելքից աղջամուղջը լուռ սողում ա առաջ
Ու կուլ ա էթում գիշերվանը սեւ, անիմաստ ու մութ,
Ինչը վախճանի քույրն ա հարազատ, խուլ ու անհառաչ:
Երբ նայում ես ինձ, աչքիդ ա գալի մարմրող կրակ,
Ուր անթեղվում են շեկ ածուխները — ջահել օրերի
Մոխիր շիրիմում: Ու քու համար ես — ոնց որ մի ճրագ,
Ինչը հեւասպառ դառել ա դողդոջ, անուժ ու թերի:

Էդ վախտն զգում ես, որ գլորվում եմ խավա´րը անդունդ,
Ու վերջիս վախից սերըդ դառնում ա անասելի թունդ:

74

But be contented when that fell arrest

Without all bail shall carry me away,

My life hath in this line some interest,

Which for memorial still with thee shall stay.

When thou reviewest this, thou dost review

The very part was consecrate to thee:

The earth can have but earth, which is his due;

My spirit is thine, the better part of me.

So then thou hast but lost the dregs of life,

The prey of worms, my body being dead,

The coward conquest of a wretch's knife,

Too base of thee to be remembered:

The worth of that is that which it contains,

And that is this, and this with thee remains.

Բայց ճիշտն է´ն կըլնի, որ երբ չարը գա (իսկ ինքը կգա´,
Կձերբակալի´ ու ինձ կտանի´, ի´նչ էլ որ անեմ),
Հենց էս տողերիս մե´ջն ինձ որոնես: Սրա´նք են վկա
Իմ էությանը: Դու սրա´նք հիշի, երբ հավերժ քնեմ:
Երբ հետո, մի օր, էսքանը կարդաս, հաստատ ման կգաս,
Թե իմ ո´ր մասն էր, որ քու խորանի առա´ջն էր դրված:
Հողն ախր կարա մենակ հո´ղ դառնա: Դու էսի կզգա´ս —
Ու համ էլ կզգաս, որ հենց հոգի´ս էր քեզ զոհաբերված:
Կնշանակի, քու կորցրածը (երբ ես մահանամ),
Իմ հոգու թերմացք ու հողի բաժին մարմի´նս կըլնի,
Դժնի գերանդու ավա´րը վերջին — ժա´նտ, որդախնամ,
Ինչը հիշելու կամ ափսոսալու արժանիք չունի´:

Մարմնի արժեքը հոգու կացարան ըլնելն ա մենակ,
Հոգո´ւ արժեքն ա իսկական արժեք, ամմե´ն ժամանակ:

75

So are you to my thoughts as food to life,

Or as sweet seasoned showers are to the ground;

And for the peace of you I hold such strife

As 'twixt a miser and his wealth is found:

Now proud as an enjoyer, and anon

Doubting the filching age will steal his treasure;

Now counting best to be with you alone,

Then bettered that the world may see my pleasure:

Sometime all full with feasting on your sight,

And by and by clean starved for a look;

Possessing or pursuing no delight

Save what is had or must from you be took.

Thus do I pine and surfeit day by day,

Or gluttoning on all, or all away.

Խոհերիս դաշտի անձրեւը գարնան, գո´ռ ու կենարար,
Հենց դո´ւ ես, որ կաս: Կառչած քու տեսքի փայլ ու նշխարից,
Նման եմ գծուծ, կծծի´ ժլատի, ով լի, անհամար
Գանձե´րն ա պահում խանդ ու սարսափով — արար աշխարհից:
Երբեմն դրանք վայելում եմ լուռ, բայց տարիքն անքուն
Գլխի ա քցում. «Մի օր կմնաս առանց էս գանձի»:
Հետո հրճվում եմ, որ մեն-մենակ ենք, առանձին, թաքուն,
Հետո ուզում եմ՝ աշխարհը տենա — ու մե´զ նախանձի:
Մեկ-մեկ քու տեսքի գոռ ու փառահեղ խնջույքի´ց եմ կուշտ,
Բայց մի քիչ հետո, երբ հեռանում ես, ե´ս, սոված, մոլոր,
Բավարարվում եմ լոկ տեսքի´դ հուշով: Բայց գիտեմ, անշուշտ,
Գալիք հրճվանքիս աղբյուրը դո´ւ ես: Ա´յ ըսե´նց ա, որ —

Մեկ հղփանում եմ ու անհագ սնվում, գոհ ու կշտացած,
Մեկ-մեկ էլ սովից լրի´վ եմ հյուծվում, հեգ ու վշտացած:

76

Why is my verse so barren of new pride?

So far from variation or quick change?

Why with the time do I not glance aside

To new-found methods and to compounds strange?

Why write I still all one, ever the same,

And keep invention in a noted weed,

That every word doth almost tell my name,

Showing their birth, and where they did proceed?

O know, sweet love, I always write of you,

And you and love are still my argument;

So all my best is dressing old words new,

Spending again what is already spent:

For as the sun is daily new and old,

So is my love still telling what is told.

Կարող ա ասես. «Տողերդ խի՞ են զուրկ նոր սլացքից,
Կտրուկ անցքերից, ելեւէջից թա´րմ, հզո´ր, վարարուն:
Էսքան ժամանակ խի՞ չես հեռանում քու հին ընթացքից,
Նո´ր ձեւ հորինում, նո´ր չափ ու ռիթմ, նո´ր միս ու արուն»:
Կարող ա ասես. «Խի՞ ես անընդհատ նույն բանը գրում,
Նո´րը արարի, քու հին ձեւերը աղբամա´նը քից,
Բառերդ, լրի´վ, քու հին գրերի շորե´րն են կրում —
Ախր անունըդ վռա´զ եմ ջոկում — քու սաղ գրվածքից»:
Սրանք ես գիտեմ: Գիտե´մ, որ մենակ քե´զ եմ տարփողում,
Որ գիրըս մենակ սիրո´ւց ա խոսում, լրիվ ու հատ-հատ,
Սրա համար էլ բառերիս մենակ շորե´րն եմ փոխում,
Ու սիրուս քուրան նո´ւյն վառելիքն ա ծախսում անընդհատ:

Ոնց որ արեւն ա, որ միշտ, օրեցօր, թե հի´ն ա, թե նո´ր,
Սիրուս խոսքերն էլ հա´ կրկնվում են, ամմե´ն-ամմեն օր:

77

Thy glass will show thee how thy beauties wear,

Thy dial how thy precious minutes waste,

The vacant leaves thy mind's imprint will bear,

And of this book, this learning mayst thou taste:

The wrinkles which thy glass will truly show

Of mouthed graves will give thee memory;

Thou by the dial's shady stealth mayst know

Time's thievish progress to eternity;

Look what thy memory cannot contain

Commit to these waste blanks, and thou shalt find

Those children nursed, delivered from thy brain,

To take a new acquaintance of thy mind.

These offices, so oft as thou wilt look,

Shall profit thee, and much enrich thy book.

Հայլիդ ցույց կտա, թե քու պերճանքը ո´նց ա թառամում,
Ու անսահման թանգ ժամ ու օրերը ո´նց են դառնում ծուխ,
Ու շուտով կզգաս — խոհերի´դ գիրքն ա արդեն զառամում,
Ու դաս կքաղես. «Մտքիս կրակը դառնում ա ածո´ւխ»:
Քու հայլու մեջի կնճիռ-ակոսը անշեղ կավետի,
Որ բաց ա արդեն քու գերեզմանի երախը դժնի:
Քեզ նշմար կտա ժա´մն արեւային. «Արդեն հավետի
Ճամփի´ն ես անդարձ, ու անըսպառ չի´ մասը քու բաժնի»:
Ուշադի´ր կարդաս հուշերիդ գիրքը, է´դ վախտ կիմանաս,
Էջե´ր կան դատարկ: Կան քու ուղեղի սանե´րը նախկին,
Մտքե´րդ մանուկ, արդեն անծանոթ — անմե´ղ, անվնաս,
Թեեւ հոգսածին: Ա´յ, էդ հոգսերի´ն տեր դառի կարգին:

Թե հա´ գուրգուրես սաներիդ մանուկ, կըլնես անկորո´ւստ,
Ու հա´մ կշահես, հա´մ գիրքդ կըլնի շքե´ղ ու հարուստ:

78

So oft have I invoked thee for my Muse,

And found such fair assistance in my verse,

As every alien pen hath got my use,

And under thee their poesy disperse.

Thine eyes, that taught the dumb on high to sing,

And heavy ignorance aloft to fly,

Have added feathers to the learned's wing

And given grace a double majesty.

Yet be most proud of that which I compile,

Whose influence is thine, and born of thee:

In others' works thou dost but mend the style,

And arts with thy sweet graces graced be;

But thou art all my art, and dost advance

As high as learning my rude ignorance.

Քու սուրբ խորանին էնքա´ն անգամ եմ ձեռներս պարզե
Ու, ոգեշնչված, պերճ տողեր գրե, որ դո´ւ ես մուսաս:
Ու ուրիշներն էլ, հետեւելով ինձ, գրի´չ են մարզե —
Քեզնո´վ ոգեշունչ: Ու գիրն իրանց կա, քանի հենց դո´ւ կաս:
Հայացքդ նույնիսկ անլեզու խուլի´ն կանի լեզվանի,
Ու ընե´նց կանի, որ տգետն անուս՝ օդում սավառնի.
Ուսյալ միջակին կդարձնի հզոր — պոե´տ անվանի,
Խեղված հզորին նոր ավյուն կտա, որ սա թեւ´ առնի:
Բայց էլի մե´կ ա, հպարտ եմ անչափ իմ սարքած շենքով,
Ինչի ակունքն ու արարիչ մայրը — հենց ոգի´ն ա քու:
Անշուքը շո´ւքն ա իրանց տողերի — լոկ քո´ւ շնորհքով,
Իրանց արվեստը անշուք նկա´ր ա — առանց քու ոգու:

Ախր հենց ի´նքդ, հենց դո´ւ ես գրիս ակո´ւնքը բյուրեղ,
Քու էությո´ւնն ա տգետիս դարձնում ուսյալ ու զորեղ:

79

Whilst I alone did call upon thy aid,

My verse alone had all thy gentle grace,

But now my gracious numbers are decayed,

And my sick Muse doth give another place.

I grant (sweet love) thy lovely argument

Deserves the travail of a worthier pen,

Yet what of thee thy poet doth invent

He robs thee of, and pays it thee again:

He lends thee virtue, and he stole that word

From thy behaviour; beauty doth he give,

And found it in thy cheek; he can afford

No praise to thee but what in thee doth live.

Then thank him not for that which he doth say,

Since what he owes thee, thou thyself dost pay.

Երբ քու կերպարը շունչ ու ակունքն էր մենակ ի´մ գրի,
Ի´մ տողերն էին նրբագեղ տեսքիդ արտացոլքը պերճ:
Իսկ էսօր արդեն հիվա´նդ ա Մուսաս: Բա էլ ո՞նց կրի
Նվազ ուսերին քու գեղեցկության հմա´յքը անվերջ:
Հա´ համաձայն եմ, ո´վ իմ քաղցր սեր, էդ նոր, ավելի
Վարպետ պոետը գովքդ երեւի շա´տ լավ ա անում,
Բայց ինքը, ախր, ինչ է´լ հորինի, հենց դո´ւ ես տալի:
Ինքն ինչ էլ գրի, քեզնի´ց ա խլում, գողանում, տանում:
Թե պատկերում ա առաքինի´ քեզ, բա դու արժան չէ՞ս —
Բա ունե՞ս արատ: Թե պատկերում ա քեզ չքնաղագե´ղ,
Կրկնում ա հենց քե´զ: Տեղով մեկ — գո´վք ես, վսե´մ, լուսէրես,
Ու քեզնից բացի չկա´ ուրիշ գովք — ավելի շքեղ:

Ու չմտածես, թե ինքը գովքդ աստծուց ա ճարե,
Ախր էդ գովքի շոր ու աստառին դո´ւ ես վճարե:

80

O how I faint when I of you do write,

Knowing a better spirit doth use your name,

And in the praise thereof spends all his might,

To make me tongue-tied speaking of your fame.

But since your worth (wide as the Ocean is)

The humble as the proudest sail doth bear,

My saucy bark (inferior far to his)

On your broad main doth wilfully appear.

Your shallowest help will hold me up afloat,

Whilst he upon your soundless deep doth ride,

Or (being wracked) I am a worthless boat,

He of tall building and of goodly pride.

Then if he thrive and I be cast away,

The worst was this: my love was my decay.

Ո´նց եմ կատաղում, երբ որ գրիչս քե´զ ա պատկերում,
Ու էդ ժամանակ մի ուրիշ պոետ նույն բա´նն ա անում —
Իրա գոռ վրձնի նուրբ հարվածներով հենց քե´զ ա գերում:
Ձեռս էդ պահին լուռ դողդողում ա, լեզուս համրանում:
Արժանիքներդ ախր անվերջ են, մի վիթխարի ծով,
Ուր լող ա տալի — ստորադասն է´լ, վեսն է´լ մեծամիտ —
Ես իմ նավակով, ինքն իրա նավով, հսկա, ապահով,
Որ հենց նո´ւյն ծոցը իրար հետ հասնենք, ասես կանխամիտ:
Քու ծանծաղ ջուրը ինձ հերիք կանի´ — էրեսին մնամ,
Բայց հսկա նավին խո´րը ջուր ա պետք, որ հանգիստ լողա:
Փոթորիկ ըլնի, ուժ չե´մ ունենա — որ շատ դիմանամ,
Իսկ ինքը, հպարտ, խորախոր ծովում չի էլ դողդողա:

Թե ինքը ծաղկի, ես էլ շպրտվեմ ա´փը քարքարոտ,
Կմխիթարվեմ, որ ունեցել եմ, թե սե´ր, թե´ կարո´տ:

81

Or shall I live your epitaph to make,

Or you survive when I in earth am rotten,

From hence your memory death cannot take,

Although in me each part will be forgotten.

Your name from hence immortal life shall have,

Though I (once gone) to all the world must die;

The earth can yield me but a common grave,

When you intombed in men's eyes shall lie:

Your monument shall be my gentle verse,

Which eyes not yet created shall o'er-read,

And tongues to be your being shall rehearse,

When all the breathers of this world are dead;

You still shall live (such virtue hath my pen)

Where breath most breathes, even in the mouths of men.

Որ շատ էլ ապրեմ, ու մի խոսք գրեմ քու շիրմաքարին,
Կամ դո´ւ իմանաս, որ ե´ս, հողի տակ, կե´ր եմ որդերին,
Անունըդ, մե´կ ա, հավե´տ կմնա ապագա դարին:
Ես կանէանամ, իսկ դո´ւ — կմնաս գրքիս թերթերին:
Ու այսուհետեւ անունիդ կյանքը չի´ ունենա վերջ:
Հենց որ ես մեռնեմ, անունըս շատ շուտ կդառնա անհայտ,
Ու ինձ կթաղեն մի պա´րզ ու անշուք գերեզմանի մեջ,
Բայց քո´ւ աճյունը — հաստա´տ կիմանա ամմե´ն մի անհատ:
Ոտանավորս, նուրբ ու զարդարուն, ա´ռ քեզ հուշարձան,
Որ էտի կարդան գալի´ք օրերի աչքերը խոհուն:
Ոչ ե´ս կտենամ, տողերս էդ ո´նց հուշարձան դարձան,
Ոչ մեր օրե´րը: Սրանք է´լ կըլնեն անցյա´լ անանուն:

Բայց վսեմ գրչիս անմահ զորությամբ — դու կապրես անվերջ,
Ու քու կերպարը հավե´տ կմնա հիասքա´նչ ու պերճ:

82

I grant thou wert not married to my Muse,

And therefore mayst without attaint o'erlook

The dedicated words which writers use

Of their fair subjects, blessing every book.

Thou art as fair in knowledge as in hue,

Finding thy worth a limit past my praise,

And therefore art inforced to seek anew

Some fresher stamp of the time-bettering days.

And do so, love; yet when they have devised

What strained touches rhetoric can lend,

Thou, truly fair, wert truly sympathised

In true plain words by the true-telling friend;

And their gross painting might be better used

Where cheeks need blood; in thee it is abused.

Հա´, դու չես էղե Մուսային ընկեր, էս նորոգ դարում,
Ու քու մեղքը չի, որ հավանում ես բառերը ճոռոմ —
Որ գործածում են նոր գրողները ու գիրք զարդարում,
Փառաբանելով սիրեցյալներին, անգո´ւյն ու թոռոմ:
Ինքդ խոհո´ւն ես, ու չքնա´ղ տեսքդ — վերի´ց ա օծված,
Ու վե´ր ես գովքից: Բայց երբ անընդհատ նույն բա´նն ես լսում,
Դու է´լ ես հոգնում փառաբանության ձեւերից ծեծված,
Ուզում ես լսես, թե էս նորերը ի´նչն են նո´ր ասում:
Արա´, բան չկա: Բայց երբ կշտանաս բառերից փքուն
Ճառախոսների, ովքեր քեզ, իրո´ք, շատ են համակրում,
Հլը ուշ դարձրու, թե բարեկամդ, ճիշտ սերն իր հոգում,
Պարզ ու ճիշտ խոսքով քու գովասանքը ի´նչ կերպ ա գրում:

Վառ գույն ու ներկի կարիքը ունի անգո´ւյնը մենակ,
Բայց քո´ւ հասցեին — գույնը կեղծի´ք ա, կամ էլ հայհոյանք:

83

I never saw that you did painting need,

And therefore to your fair no painting set;

I found (or thought I found) you did exceed

The barren tender of a poet's debt:

And therefore have I slept in your report,

That you yourself, being extant, well might show

How far a modern quill doth come too short,

Speaking of worth, what worth in you doth grow.

This silence for my sin you did impute,

Which shall be most my glory, being dumb,

For I impair not beauty, being mute,

When others would give life, and bring a tomb.

There lives more life in one of your fair eyes

Than both your poets can in praise devise.

Ախր չեմ տեսե, որ դու, մի անգամ, շատ քի´չ ըշպարվես:
Քու չքնաղ դեմքը ըսքանչելի ա — առա´նց մի ըշպար:
Չէի մտածում (առանց մի կասկած), թե կհարմարվես
Բանաստեղծների ամուլ ջանքերին, կե´ղծ ու անըսպառ:
Էս մտայնությամբ, ես, տեղըս նստած, քեզ չէ´ի գովում,
Լրիվ հակառակ է´ն պոետներին, ովքեր անտեղյակ,
Որ կերպարանքդ, հենց իր գոյությա´մբ, աշխա´րհ ա թովում,
Պարտք են համարում — կե´ղծը հորինեն, սրսուռի տեղակ:
Իմ լռությունը զո´ւր ես համարում մե´ղք կամ անտեղի:
Էդ լռությունը, գիրըս, անկասկած, դարձնում ա խոսո´ւն:
Խոսքիս պակասը նպատակ չունի´ շուքդ անթեղի,
Իսկ եղծած գովքը վսե´մն ա թաղում շիրիմի փոսում:

Կյանքն ավելին ա քու մի´ աչքի մեջ, չքնաղ ու անչար,
Քան զույգ պոետի հորինած գովքի´, յանի անաչառ:

84

Who is it that says most which can say more

Than this rich praise - that you alone are you,

In whose confine immured is the store

Which should example where your equal grew?

Lean penury within that pen doth dwell

That to his subject lends not some small glory,

But he that writes of you, if he can tell

That you are you, so dignifies his story:

Let him but copy what in you is writ,

Not making worse what nature made so clear,

And such a counterpart shall fame his wit,

Making his style admired every where.

You to your beauteous blessings add a curse,

Being fond of praise, which makes your praises worse.

Հմայքիդ չափը ո՞վ կընդարձակի սրանից ավել,
Երբ դո´ւ սահմանն ես ամենայն չափի — տիպա´ր, օրինա´կ,
Երբ էս աշխարհում գոյություն չունի´ քեզնից առավել,
Թե´ բորբ արեւի, թե´ օվկիանոսի, թե´ պաղ Լուսնի տակ:
Անճար գրիչը գուցե էղածը մի քիչ շատացնի,
Որ քու հրաշքը դառնա առավել, արտառոց ու ջինջ,
Բայց անաչառը, թե որ ճշմարտի սահմանը չանցնի,
Քեզ արարելուց չի´ ավելացնի էղածին ոչինչ:
Կվեկալի ու — գիծդ կքաշի, առանց այլաբան,
Ու թե բարդի չես, քեզ չի պատկերի նման մի բարդու,
Ու չի մոգոնի կամ չի քչացնի ոչի´նչ, ո´չ մի բան,
Որ չխաթարի պարզն ու վսեմը: Լսո՞ւմ ես, իսկ դու

Անե´ծք ես դարձնում կերպարըդ չքնաղ, վերուստ հոյակապ,
Երբ թույլ ես տալի — քեզ փառաբանի ամմե´ն մի անկապ:

85

My tongue-tied Muse in manners holds her still,

While comments of your praise, richly compiled,

Reserve their character with golden quill

And precious phrase by all the Muses filed.

I think good thoughts, whilst other write good words,

And like unlettered clerk still cry 'Amen'

To every hymn that every spirit affords

In polished form of well-refined pen.

Hearing you praised, I say, "Tis so, 'tis true',

And to the most of praise add something more;

But that is in my thought, whose love to you

(Though words come hindmost) holds his rank before.

Then others for the breath of words respect,

Me for my dumb thoughts, speaking in effect.

Իմ համր Մուսան, սուս ու բարեկիրթ, ծպտուն չի հանում,
Երբ արժանիքդ երկինք ա հանում բազում ա´յլ պոետ —
Ոսկեղեն գրչով, ինչի շեկ փայլից ա´չք ա շլանում,
Ինչը հղկել ա իննը գոռ մուսա, խմբո´վ, իրար հետ:
Իմ մի´տքն ա վսեմ, սրանց պոեզիա´ն, գոռ ու գեղարվեստ:
Միտքս նման ա մի «ամե´ն» ասող երեցի´ տգետ,
Սաղմոսի վախտը կամ էլ աղոթքի — ով, համեստ-համեստ,
Անընդհատ, տեղ-տեղ, ասում ա. «Ամե´ն», քահանայի հետ:
Երբ քե´զ են գովում, ասում եմ մտքում. «ճի´շտ ա, իրո´ք որ»,
Ու ամենաթունդ գովասանքներին ի´մն եմ գումարում,
Բայց — մենակ մտքում: Իսկ մտքի´ս սերը թո´ւնդ ա ու հզոր —
Ես բառիս ասպար ու զենքի պետը մի´տքն եմ համարում:

Իրանք, իմացի´, ընտիր բառերով օ´դն են թրատում,
Իսկ ես, խլաձայն, խորունկ մտքո´վ եմ քեզ գնահատում:

86

Was it the proud full sail of his great verse,

Bound for the prize of all-too-precious you,

That did my ripe thoughts in my brain inhearse,

Making their tomb the womb wherein they grew?

Was it his spirit, by spirits taught to write

Above a mortal pitch, that struck me dead?

No, neither he, nor his compeers by night

Giving him aid, my verse astonished.

He, nor that affable familiar ghost

Which nightly gulls him with intelligence,

As victors, of my silence cannot boast;

I was not sick of any fear from thence;

But when your countenance filled up his line,

Then lacked I matter, that infeebled mine.

Կարո՞ղ ա իրա սլացիկ նավի ընթացքը ահեղ
(Նպատակադիր — քու գանձերն անգին սա´ղ նվաճելու),
Շիրիմը դրեց մի´տքն իմ ծլարձակ, սրսուռ ու անմեղ,
Իրանց ծննդյան ուղեղ-արգանդում, առանց աճելու:
Գուցե արտառոց ոգիների՞ց էր վսեմ դաս քաղե
Ու երկինք հասե, որ մտքիս ծովը էս տեսակ քամեց:
Իմ տողերը, չէ´, ոգին կամ ինքը չէին ճապաղե,
Իրա´ փառքից չէր, որ իմ գրիչը էսքան կարկամեց:
Թո չպարծենա, թե´ բարեհոգի, մտերմիկ ուրուն,
Համ էլ հենց ի´նքը, պոե´տը հզոր, ում (առանց մի ցավ),
Ոգին գիշերով դարձնում էր վսեմ, խորը իմաստուն:
Ես ձախողվեցի, որովհետեւ իրանցից ո´չ թե վախեցա,

Այլ որ քու նավը էս նո´ր պոետի օվկիանը թաղվեց:
Ա´յ, հենց սրանի´ց խոսքս չորացավ — ու խի´ստ ճապաղվեց:

87

Farewell, thou art too dear for my possessing,

And like enough thou know'st thy estimate:

The charter of thy worth gives thee releasing;

My bonds in thee are all determinate.

For how do I hold thee but by thy granting,

And for that riches where is my deserving?

The cause of this fair gift in me is wanting,

And so my patent back again is swerving.

Thy self thou gav'st, thy own worth then not knowing,

Or me, to whom thou gav'st it, else mistaking;

So thy great gift, upon misprision growing,

Comes home again, on better judgement making.

Thus have I had thee as a dream doth flatter,

In sleep a king, but waking no such matter.

Դե, մնաս բարով: Ի´մը ո՞նց կըլնես, երբ շա´տ-շատ ես թանգ:
Դու է´լ, երեւի, գինըդ իսկական — շա´տ հստակ գիտես:
Սեփականության պատենտը հե´տ առ, մեջն ամմե´ն մի հանգ,
Ամմե´ն իրավունք — որոշակի ա, ինձ ու քեզ ի տես:
Ես քեզ ո՞նց պահեմ, իրավունքն ախր դո´ւ էիր տվե,
Բայց ես չգիտեմ, իմ ո՞ր գովական վաստակի համար:
Մեջս չեմ տենում ընծայիդ հարմար գո´նե մի քվե:
Ուրեմն իրավ ես, ես պիտի´ էթամ, պատենտդ հե´տ առ:
Երբ որ տրվեցիր, ինքդ քու գինը չգիտեիր լավ,
Կամ էլ ի´մն էիր որոշե սխալ, ծո´ւռ ու աղավաղ:
Քու վսեմ ընծան ըսթա´փ ա նորից, ու լրի´վ իրավ,
Ու քցում բռնում — տո´ւն ա հետ դառնում, չի´ մնում, ավա´ղ:

Հաստա´տ, էրա´զ էր, ես էլ էրազիս — հարո´ւստ պայազատ:
Հմի զարթնել եմ — լրի´վ ընչազուրկ, չնայած — ազատ:

–––––
* Աղերս ունի 90-րդ սոնետին:

88

When thou shalt be disposed to set me light,

And place my merit in the eye of scorn,

Upon thy side against myself I'll fight,

And prove thee virtuous, though thou art forsworn:

With mine own weakness being best acquainted,

Upon thy part I can set down a story

Of faults concealed wherein I am attainted,

That thou in losing me shall win much glory;

And I by this will be a gainer too,

For, bending all my loving thoughts on thee,

The injuries that to myself I do,

Doing thee vantage, double vantage me.

Such is my love, to thee I so belong,

That for thy right myself will bear all wrong.

Եթե դու հանկարծ մի օր վեկալես ու վերից նայես
Ինձ կամ վաստակիս — ասես, թե ինքս — չնչին եմ, նվաստ —
Քո´ւ կողմը կանցնեմ: Ինչ աստիճան էլ ինձ արհամարես,
Կասեմ. «Անբիծ ես», թեկուզ ասածս թվա անիմաստ:
Իմ արատները, մեկ-մեկ ու լրիվ, ինքս լա´վ գիտեմ:
Հին մեղք ու արատն ընե´նց շուռ կտամ, ամեն ինչը ես
Ընե´նց կպատմեմ, որ ով էլ լսի, դուս գա հենց ի´մ դեմ,
Որ ինքս տուժեմ, դո´ւ մաքուր մնաս, ու հենց դո´ւ շահես:
Էդ վախտ օգուտը կըլնի փոխադարձ ու շուրջանակի:
Եթե իմ սերը իմ սա´ղ մտքերը քո´ւ գործին լծի,
Ու ի´նքդ շահես, հաստա´տ, իմ շահը կըլնի կրկնակի,
Թեկուզ վնասվեմ, ու ցավը հոգիս վառի ու կրծի:

Սերըս էնքա´ն ա, որ լրիվ քո´ւնն եմ, չնայած զատված:
Ու թո սե´նց ըլնի, թո ճշտիդ խաթեր դառնամ մրոտվա´ծ:

89

Say that thou didst forsake me for some fault,

And I will comment upon that offence;

Speak of my lameness, and I straight will halt,

Against thy reasons making no defence.

Thou canst not (love) disgrace me half so ill,

To set a form upon desired change,

As I'll myself disgrace, knowing thy will:

I will acquaintance strangle and look strange,

Be absent from thy walks, and in my tongue

Thy sweet beloved name no more shall dwell,

Lest I (too much profane) should do it wrong,

And haply of our old acquaintance tell.

For thee, against myself I'll vow debate,

For I must ne'er love him whom thou dost hate.

Թե մի օր ասես. «Քեզ ո՞վ էր ասում — ինձնից հեռանաս»,
Դատըդ անպայման իմ կռվաններով արդա´ր կհանեմ:
Թե ասես «կա´ղ ես», դիտմամբ կկաղա´մ, որ դու իմանաս,
Որ երբեք չի’լնի մի իրավիճակ — քե´զ հանդիմանեմ:
Ինչքան շատ ըլնի քու ցանկությունը ինձ դառնացնելու,
Որ արդարացնե´ս ընտրությունը քու, ես քեզնից բեթա´ր
Ինձ կանվանարկեմ, առանց մատնության շեմը անցնելո´ւ,
Ու կվերացնեմ հետքերն անցյալի, որ թվամ օտար:
Ու էլ ման չգաս վայրերում սովոր, որ լեզուս, հիմա,
Զուտ պատահական, չտա´ անունդ — սրբագործելի,
Որ չխաթարեմ բարի համբավդ — բառո´վ ակամա,
Որ մա´րդ չիմանա, որ ծանո´թ էինք, թա´նգ ու սիրելի:

Ու թե քեզ դատեն, հենց ի´նձ ի վնաս —երդում է´լ կուտեմ,
Ու էն սաղ մարդկանց, ում դո´ւ ես ատում, ա´նպայման կատեմ:

90

Then hate me when thou wilt, if ever, now
Now while the world is bent my deeds to cross,
Join with the spite of Fortune, make me bow,
And do not drop in for an after-loss.
Ah do not, when my heart has scaped this sorrow,
Come in the rearward of a conquered woe;
Give not a windy night a rainy morrow,
To linger out a purposed overthrow.
If thou wilt leave me, do not leave me last,
When other petty griefs have done their spite,
But in the onset come; so shall I taste
At first the very worst of Fortune's might;

And other strains of woe, which now seem woe,
Compared with loss of thee, will not seem so.

Ատի հենց էսօ´ր, եթե վաղ թե ուշ — պիտի´ ինձ ատես:
Էսօ´ր, երբ կյանքը մտքին դրել ա վաստակս ջնջի´,
Միացի´ բախտի պարսաքարերին, որ ուղիս հատե´ս —
Ո´չ թե ըսպասի, որ մի չա´ր առիթ քեզ հատուկ կանչի:
Խելահեղ սիրտս էլ չի´ փոթորկվում խելագար բոցով:
Նորից ձեռ չտա´ս ծնկաչոք ողբիս անթեղ կրակին,
Մռայլ գիշերըս հանկարծ չփոխե´ս — չա´ր լուսաբացով,
Բա´խտս կանխորոշ — թո մնա խավա´ր, առանց ճրագի´:
Թե պիտի լքես, ոտըդ հետ մի´ քից — հենց էսօ´ր լքի,
Որ էս առօրյա ցավ ու դարդերը ցա´վ չհամարեմ:
Արի հենց դեմի´ց: Ու թո վերջնական հարվածը կյանքի
Ինձ դեմի´ց հասնի: Ու թո էդ լեղին — դեմի´ց ճաշակեմ,

Որ մանր-մունր ու անկարեւոր ցա´վը էսօրվա,
Որ մա´հ ա թվում, կորըստիդ դիմաց հե´չ բան էրեվա:

91

Some glory in their birth, some in their skill,

Some in their wealth, some in their body's force,

Some in their garments, though new-fangled ill,

Some in their hawks and hounds, some in their horse;

And every humour hath his adjunct pleasure,

Wherein it finds a joy above the rest;

But these particulars are not my measure:

All these I better in one general best.

Thy love is better than high birth to me,

Richer that wealth, prouder than garments' cost,

Of more delight than hawks and horses be;

And having thee, of all men's pride I boast:

Wretched in this alone, that thou mayst take

All this away, and me most wretched make.

Գլուխ են գովում — մեկն իրա փառքով, մեկը — շնորհքով,
Մեկն իրա ուժով, մեկը շորերով — մոդայիկ ու պերճ,
Մեկը բազե ու որսաշներով, մեկը նժույգով,
Մեկը — ծննդով, մեկը — գանձերով, անհուն ու անվերջ:
Ամեն մի կիրքը լոկ իրա´ն հատուկ հմայքը ունի,
Ու դրա տերը էտի´ ա դասում ամեն ինչից վեր,
Բայց էս բաներից ոչ մեկն իմ համար հե´չ արժեք չունի —
Երկինքն ինձ ընծա մի´ բան ա տվել՝ թանկարժեք նվեր:
Քու սե´րը մենակ: Ինչը իմ համար տո´հմ ա ու որակ,
Հարո´ւստ ա գանձից: Ու ի՞նչ եմ անում շքե´ղ շորացուն,
Հարկավո՞ր են ինձ բազե ու նժույգ, քերծե´ ու բարակ,
Երբ քու սիրով եմ ամենահպա´րտ, գո´ռ մահկանացուն:

Բայց մի բանն ա վատ, թե մի օր հանկարծ սեըդ հե´չ անես,
Ինձ, հենց էդ պահին, կդարձնես աղքա´տ — ու կկործանես:

92

But do thy worst to steal thyself away,

For term of life thou art assured mine,

And life no longer than thy love will stay,

For it depends upon that love of thine.

Then need I not to fear the worst of wrongs,

When in the least of them my life hath end;

I see a better state to me belongs

Than that which on thy humour doth depend.

Thou canst not vex me with inconstant mind,

Since that my life on that revolt doth lie.

O what a happy title do I find,

Happy to have thy love, happy to die!

But what's so blessed-fair that fears no blot?

Thou mayst be false, and yet I know it not.

Արա´, ինչ կարաս, որ գաղտագողի ինձնից հեռանաս,
Չնայած ցմահ պայման ունեինք, որ ի´մն ես հավետ:
Կյանքը նույն պահին կցնդի անտես, հենց որ դու գնաս,
Որովհետեւ սնվում ա մենակ քո´ւ սիրուց, հզոր, կենսավետ:
Էլ խի՞ ըսպասեմ պարսաքարերիդ ահագնահզոր,
Երբ չնչին քարիդ թեթեւ հարվածը մա´հ կպարգեւի:
Որ քու կապրիզից անկախ ըլնեի, էս պահին, էսօ´ր,
Շատ ավելի լա´վ, ավելի հանգի´ստ, անդա´րդ կըլնեի:
Ու դարդ չի ըլնի ոչ մի անգամ ինձ — միտքդ բազմադեմ,
Որովհետեւ քու սիրո ալեկոծմունքն ա շունչ ու կյանք տալի:
Բայց ախր մեկ ա, ես երջանի´կ եմ, որ քո´ւ սիրածն եմ,
Որ սիրել եմ քեզ, ու կէթամ սիրված — ու հա´ անձկալի:
Ախր էղե՞լ ա անթերի չքնաղ, ով բիծ չունենա:

Դավաճանե՞լ ես, էսօր կամ առաջ: Չեմ է´լ իմանա:
Շեքսպիրի բնագիրն էլ ա հակասական:

–––––

93

So shall I live, supposing thou art true,

Like a deceived husband; so love's face

May still seem love to me, though altered new;

Thy looks with me, thy heart in other place:

For there can live no hatred in thine eye,

Therefore in that I cannot know thy change.

In many's looks, the false heart's history

Is writ in moods and frowns and wrinkles strange,

But heaven in thy creation did decree

That in thy face sweet love should ever dwell;

What e'er thy thoughts or thy heart's workings be,

Thy looks should nothing thence but sweetness tell.

How like Eve's apple doth thy beauty grow,

If thy sweet virtue answer not thy show!

Դեմքիդ չեմ տենում նշան ատելու կամ էլ փոխվելու:
Թո ես էլ, ասես խաբված ամուսին — հա´ յոլա էթամ:
Տեսքով ի´մն էղի, սրտով — ուրի´շ տեղ, առանց փախնելու:
Ու թո սե´նց ըլնի, թո դեմքիդ ի´նքս — մենակ սե´ր կարդամ:
Հնարավոր չի, հայացքըդ ատի: Կնշանակի,
Ես քու հայացքի փոփոխությունը չեմ է´լ նկատի:
Ախր շատ մարդ կա, ում սիրտն ու հոգին — եղծված բազմակի,
Գրվում ա դեմքին: Ո՞նց չես իմանա, հենց որ քեզ ատի:
Այնինչ, ի վերուստ, քու պայծառ դեմքին, միշտ ու անփոփոխ,
Բնակվում ա լոկ սե´րն ըսքանչելի, պայծա´ռ, քե´զ արժան:
Երբ միտք ու հոգիդ ալեկոծ ա թունդ, չար, հարափոփոխ,
Հայացքդ երբեք չի դառնում անսիրտ, սուրսայր ու դաժան:

Եւայ’ խնձո´րն ես, չքնաղ ու պայծառ, տեղով — սե´ր առկայծ,
Դուրսն առաքինի, բայց ներսը անհայտ — ու մո´ւթ առեղծված:

94

They that have pow'r to hurt, and will do none,

That do not do the thing they most do show,

Who, moving others, are themselves as stone,

Unmoved, cold, and to temptation slow -

They rightly do inherit heaven's graces,

And husband nature's riches from expense;

They are the lords and owners of their faces,

Others but stewards of their excellence.

The summer's flow'r is to the summer sweet,

Though to itself it only live and die,

But if that flow'r with base infection meet,

The basest weed outbraves his dignity:

For sweetest things turn sourest by their deeds;

Lilies that fester smell far worse than weeds.

Ով ընդունակ ա — վնաս տա մեկին, բայց մի´շտ ա անշառ,
Ով տեսքի´ց ա չար, բայց ոչ մի մարդու չարի չի մղում,
Ով որ հուզում ա շատ ու շատ մարդու, բայց մնում ա քար
Անտարբեր ու պաղ, հանգիստ, անյերեր, չի գայթակղվում,
Արժանանում ա վերին ուժերի օրհնությա´նը սուրբ,
Ու խնայում ա բնության տված գանձերը անբավ,
Ու ի´նքն ա տերը իր իսկ գծերի — թե´ կոպիտ, թե´ նուրբ:
Մնացածները լոկ վարձկա´ն տեր են, լոկ բրուտի կա´վ:
Ամառվա վարդը քաղցր ա մենակ ամառվա´ համար,
Ու կա´, որ հետո բաժինը դառնա — մի շան, կամ գելի,
Ու երբ որդն ստոր սրա սրտի մեջ անցք ու անհամար
Թունել ա փորում, էսի´ ա դառնում հոտած, եղկելի:

Փտած առէջից փի´ս հոտ ա գալի, թե նույնիսկ վա´րդ ես:
Թե չարիք գործես, նեկտար է´լ ըլնես, կգարշահոտե´ս:

95

How sweet and lovely dost thou make the shame

Which, like a canker in the fragrant rose,

Doth spot the beauty of thy budding name!

O in what sweets dost thou thy sins inclose!

That tongue that tells the story of thy days

(Making lascivious comments on thy sport)

Cannot dispraise, but in a kind of praise,

Naming thy name, blesses an ill report.

O what a mansion have those vices got

Which for their habitation chose out thee,

Where beauty's veil doth cover every blot,

And all things turns to fair that eyes can see!

Take heed (dear heart) of this large privilege:

The hardest knife ill used doth lose its edge.

Քու չքնաղ տեսքը քու ամոթն է´լ ա դարձնում սիրելի:
Տռփանքի որդը չարաղետ թո´ւյն ա սրտում գոռ վարդի,
Որ հարամում ա բողբոջ անունիդ շուքն ըսքանչելի —
Բայց չքնաղ տեսքըդ սրանք դարձնում ա ադամա´նդ զարդի:
Թե մեկը բռնի կյանքիդ օրերի պատմությո´ւնն անի,
Պատմի տռփանքդ, կամ քու շեղ բարքից վավաշոտ մի բան —
Մի արատ բերի, ասվածը, մեկ ա, գովասա´նք կըլնի,
Որովհետեւ անունըդ օրհնանք ա դարձնում ամմե´ն զրաբան:
Հենց քե´զ են ընտրել քու արատները, չար ու անառակ:
Դու իրանց համար գոռ կացարա´ն ես, մի դղյա´կ հպարտ,
Ինչը պերճանքն ա ու քող-շղարշը — վարքիդ խայտառակ,
Որ քու բծերը դարձնում ա մաքուր ու անմեղապարտ:

Իմ հոգու հատոր, շատ ըզգուշ էղի վավաշոտ բարքից,
Սուր դանակն է´լ ա վերջը բթանում — խոտորնակ վարքից:

96

Some say thy fault is youth, some wantonness,

Some say thy grace is youth and gentle sport;

Both grace and faults are loved of more and less:

Thou mak'st faults graces that to thee resort.

As on a finger of a throned queen

The basest jewel will be well esteemed,

So are those errors that in thee are seen

To truths translated, and for true things deemed.

How many lambs might the stern wolf betray,

If like a lamb he could his looks translate!

How many gazers mightst thou lead away,

If thou wouldst use the strength of all thy state!

But do not so; I love thee in such sort,

As thou being mine, mine is thy good report.

«Մեղքը տռփա´նքն ա, կամ էլ տարի´քը», ըսե´նց են ասում:
Համ էլ ասում են. «Տարիքը իրա շնո´րհն ա վերին»:
Շնորհ կամ արատ նկատող կըլնի´ — մանուկ, թե հասուն:
Բայց քու արա´րքն ա ակունք-ծնողը էս կարծիքների:
Հասարակ քարը թանգ ա էրեվում թագուհու մատին,
Այնինչ, էդ քարը արժեք էլ չունի մատին ռամիկի:
Նույնն էլ մեղքերդ ու արատներդ, որ քու ճակատին
Դառնում են դրոշմ ոչ թե արատի, այլ արժանիքի:
Քանի´-քանի գառ կդառնար բաժին գելերին խոժոռ,
Թե գելը, հանկարծ, աչք ու ունք հագներ գառան նման հեզ:
Քանի´-քանիսին դու կտանեիր ճամփեքով մոլոր,
Թե օգտըվեիր կարգավիճակից քու հզոր ու վես:

Էդ բաները թո´ղ: Ու հեռու մնա ճամփեքից չարի,
Ախր ի´մն եք դուք — դո´ւ, ու համբա´վըդ, մռայլ կամ բարի:

97

How like a winter hath my absence been

From thee, the pleasure of the fleeting year!

What freezings have I felt, what dark days seen!

What old December's bareness every where!

And yet this time removed was summer's time,

The teeming autumn big with rich increase,

Bearing the wanton burthen of the prime,

Like widowed wombs after their lords' decease:

Yet this abundant issue seem'd to me

But hope of orphans, and unfathered fruit,

For summer and his pleasures wait on thee,

And thou away, the very birds are mute;

Or if they sing, 'tis with so dull a cheer

That leaves look pale, dreading the winter's near.

Որ հեռու էիր, շուրջս ձմե´ռ էր, ցո´ւրտ ու անտարբեր,
Ու ոնց որ մարեր ճոխ հարսանիքը հեռացող տարվա:
Հոգուս մեջ սառո´ւյց, ցերեկները մո´ւթ, անվե´րջ դեկտեմբեր,
Ու ամենուրեք անպտուղ շո´ւնչը մահացող օրվա:
Տարվա էս մասի ընթացքը չըլներ, կըլներ հմայված
Ամա´ռ կամ աշուն, վերջնական բերքի պտուղով հղի,
Ասես այրի կին, արգանդի բեռով, ով որ վախճանված
Ամուսնուց հետո — խնջո´ւյք ա անում տռփանադողի:
Բայց բեռն էս հարուստ — տրտում ա ու ո´րբ, լո´ւռ, անկարեկից,
Անգալի´ք ու մութ, ասես մի անհեր ու լքվա´ծ զավակ:
Ախր, բերքառատ ամառ-աշունը անմա´սն ա քեզնից,
Ու երբ դու չկաս, թռչուններն է´լ են տխո´ւր ու մենակ,

Ու, երբ երգում են, ոնց որ թե ասեն. «Չա´ր ա ահավոր —
Կանա´նչը դեղին: Ուր որ ա, կգա — ցո´ւրտը սգավոր»:

98

From you have I been absent in the spring,

When proud-pied April (dressed in all his trim)

Hath put a spirit of youth in every thing,

That heavy Saturn laughed and leapt with him.

Yet nor the lays of birds, nor the sweet smell

Of different flowers in odour and in hue,

Could make me any summer's story tell,

Or from their proud lap pluck them where they grew:

Nor did I wonder at the lily's white,

Nor praise the deep vermilion in the rose;

They were but sweet, but figures of delight,

Drawn after you, you pattern of all those.

Yet seemed it winter still, and, you away,

As with your shadow I with these did play.

Իրար հետ չէինք, երբ որ գարուն էր, շքեղ, ծաղկազարդ,
Պերճաշուք, վսեմ — ապրի´լն էր հպարտ, հագին ամեն տեղ
Գոռ ջահելության կերպա´սը կանանչ ու ե´րգը զվարթ,
Ու հաղթ Սատուռնն էր երգում ու պարում — դաշտերում շքեղ:
Բայց ոչ դայլայլը կամ ճռվողյունը հա´վք ու թռչունի,
Ոչ էլ դաշտերի բո´ւյր ու երանգը, շո´ւնչը հրակեզ,
Ոչի´նչ, ո´չ մի բան — արդեն իմ համար հրապույր չունի´,
Ու հնար չկա´, որ գարուն պատմեմ, երբ չեմ տենում քեզ:
Ու չեմ հիանում — ոչ գույն ու հոտով ճերմակ շուշանի,
Կամ քայլ չեմ անում գարնան հրաշքի ուղի-հետքերով,
Մինչեւ չե´մ հիշում, որ ամմե´ն ինչը քու շունչ-նշանի
Կնի´քն ա կրում, ու արարված ա քո´ւ իսկ պատկերով:

Ամառ, թե գարուն, երբ դու հեռու ես— իմ դեմը շարված
Ծաղկունք ու բույրը — ասես քու շնչով ըլնեն արարված:

99

The forward violet thus did I chide:

'Sweet thief, whence didst thou steal thy sweet that smells,

If not from my love's breath? The purple pride

Which on thy soft cheek for complexion dwells

In my love's veins thou hast too grossly dyed.

The lily I condemned for thy hand,

And buds of marjoram had stol'n thy hair;

The roses fearfully on thorns did stand,

One blushing shame, another white despair;

A third, nor red nor white, had stol'n of both,

And to his robb'ry had annexed thy breath,

But for his theft in pride of all his growth

A vengeful canker eat him up to death.

More flowers I noted, yet I none could see

But sweet or colour it had stol'n from thee.

Երբ նկատեցի վաղ մանուշակին, նախատի´նք արի.
— Ա´յ դու, քաղցրիկ գող, բա դու չե՞ս հիշում, որ իմ սիրելու
Շնչի´ց ես խլե — համ բո´ւյրըդ քաղցր, համ գո´ւյնդ բարի,
Որ բնակվում են խոնարհ այտերիդ, անխոս ու հլու:
Հրե´ս մեղքերը — սիպտակ շուշանի ու սուսամբարի:
Մեկը սիրելուս արունն էր դաջել իր նուրբ իրանին,
Մեկն էլ՝ գողացե ծամերն իմ յարի ու սարքել բողբոջ:
Փշերի մեջն էլ մի քանի վարդ կար, որ կարմիր էին —
Մեկը — ամոթխած, մյուսը — հուսահատ, վեհերոտ, դողդոջ:
Մի ծաղիկ էլ կար, որ գողացել էր թե´ սիպտակ, թե´ ալ,
Ու սրանց հետ էլ շո´ւնչն էր թալանե իմ գոռ սիրածի:
Սրա համար էլ որդը չարախինդ, դժնի, անայլայլ,
Խժռե-խլել էր կյա´նքն էդ թալանչի, չա´ր արարածի:

Էլի´ ծաղիկ կար, բայց չկա´ր մեկը, ով երա´նգ կամ բո´ւյր
Քեզնից չտանի, որ հետո դարձնի — իրա´ն հրապույր:

–––––
* Միակ սոնետն ա, ինչը 14 տողի տեղը ունի 15 տող:

100

Where art thou, Muse, that thou forget'st so long

To speak of that which gives thee all thy might?

Spend'st thou thy fury on some worthless song,

Dark'ning thy pow'r to lend base subjects light?

Return, forgetful Muse, and straight redeem

In gentle numbers time so idly spent;

Sing to the ear that doth thy lays esteem

And gives thy pen both skill and argument.

Rise, resty Muse, my love's sweet face survey,

If Time have any wrinkle graven there;

If any, be a satire to decay,

And make Time's spoils despised every where.

Give my love fame faster than Time wastes life;

So thou prevent'st his scythe and crooked knife.

Ո՞ւր ես, ո´վ Մուսա: Էսքան ժամանակ խի՞ ես մոռացե
Պա´րտքդ պարտադիր, ինչով սիրածիս դարձնում ես հզոր:
Գուցե անարժեք մի պոեմի՞ց ես էդքան զայրացե,
Խեւ´ բան գովալով, ոգեշունչ կիրքդ ծախսելով իզուր:
Էլի հե´տ արի, մոռացկո´տ Մուսա, ու քու հանգերով
Քու իսկ ծուլության կամ պարապության մեղքերը քավի,
Էլի ե´րգ ասա, վսեմ ու քաղցր տո´ղ ու վանկերով —
Թո երգդ թնդա´, հանուն իմ սիրո փա´ռք ու համբավի:
Իմ հոգնած Մուսա, վե´ր կաց ու նայի իրա էրեսին,
Թե Ժամանակը գծե՞լ ա արդեն կնճիռ ու ակոս:
Թե գծած ըլնի, ձեռ առ Գրողի* էդ փորձերը սին,
Որ սաղ իմանան, թե ինչքա´ն ա զուր ամեն մի «ափսոս»:

Բայց շո´ւտ արա, շո´ւտ, պոետի սերին հռչա´կ շնորհի,
Որ էդ գերանդին ժամկետից առաջ մահից չխորհի:

–––––
* Գրողը բախտը գրող աստվածն ա, Ժամանակը:

101

O truant Muse, what shall be thy amends

For thy neglect of truth in beauty dyed?

Both truth and beauty on my love depends;

So dost thou too, and therein dignified.

Make answer, Muse: wilt thou not haply say,

'Truth needs no colour with his colour fixed,

Beauty no pencil, beauty's truth to lay;

But best is best, if never intermixed'?

Because he needs no praise, wilt thou be dumb?

Excuse not silence so, for't lies in thee

To make him much outlive a gilded tomb,

And to be praised of ages yet to be.

Then do thy office, Muse; I teach thee how

To make him seem long hence as he shows now.

Ալարկոտ Մուսա, քու լռությունը ո՞նց կարդարացնես,
Երբ անտեսում ես ճշմարտությո´ւնը գոռ գեղեցկության:
Ախր սիրելուս գեղեցկությունը հաստա´տ ա ու վե´ս,
Ու դո´ւ, հենց ի´նքըդ, չքնաղ ես հանուն է´դ չքնաղության:
Կարո՞ղ ա, հանկարծ, չհամաձայնես, որ ճիշտը չունի
Որեւէ կարիք վարպետ վրձինի որեւէ գույնին:
Հենց լավագո´ւյնն ա միշտ լավագույնը: Ճիշտն էսի ունի´,
Ճիշտն արդե´ն ա ճիշտ, ճիշտը նման ա հենց լավագույնին:
Բայց եթե, իրոք, իրան գույն պետք չի, ոչ էլ կեղծ նկար,
Ուրեմն պիտի ծպտուն չհանե՞ս, չփառաբանե՞ս
Սիրելուս էնքա´ն, որ ապրի´ փառքն էդ — ավելի´ երկար,
Քան իրա շքեղ դամբա´նը ոսկի: Բա հեչ գովք չանե՞ս:

Կերտի սիրելուս հո´ւշը ապագա, ոգեշո´ւնչ Մուսա,
Արի քեզ դա´ս տամ, ու դու սիրելուս գալի´ք փառքն ասա:

102

My love is strength'ned, though more weak in seeming;

I love not less, though less the show appear:

That love is merchandised whose rich esteeming

The owner's tongue doth publish every where.

Our love was new, and then but in the spring,

When I was wont to greet it with my lays,

As Philomel in summer's front doth sing,

And stops his pipe in growth of riper days:

Not that the summer is less pleasant now

Than when her mournful hymns did hush the night,

But that wild music burthens every bough,

And sweets grown common lose their dear delight.

Therefore like her, I sometime hold my tongue,

Because I would not dull you with my song.

Իմ սերը հիմի ավելի´ ա թունդ, բայց սո´ւս ա անում —
Թո´ւլ ա էրեվում: Բայց չմտածե´ս — սերըս տկար ա
Է´ն մեկի սիրուց, ով իրա սերը աճո´ւրդ ա հանում,
Ամենքի առաջ, հպարտ, անայլայլ ու ափաշկարա:
Հիշո՞ւմ ես, որ ես շա´տ էի երգում սիրո գարունքին,
Հենց սոխակի պես (հեգ Փիլոմելի*), անվերջ, սրտալի:
Բայց Փիլոմելը հենց որ հասնում ա ամառվա շեմքին,
Քիչ-քիչ ու դանդաղ, իրա երգերին դադար ա տալի:
Էն օրերի պես — գարո´ւն ա հիմի, զվարթ ու թնդուն,
Բայց էլ չեմ երգում: Որ սուս չանեի, երգըս կդառնար
Չափազանց ծանր — ու ծառը սիրո (չքնաղ ու խնդուն)
Էլ չէր դիմանա, ու անուշ բերքը գուցե դառնանա´ր:

Սրա համար էլ, լեզուս կկծեմ — մեկ-մեկ սո´ւս կանեմ,
Որ չըլնի հանկարծ, որ իմ երգերով գլուխդ տանեմ:

–––––
* Փիլոմելն ու Պրոկնեն Աթենքի արքա Պանդիոնի դուստրերն էին: Դաժան Տերեւսը հետապնդում ա սրանց, ու աստվածները Փիլոմելին դարձնում են ծիծեռնակ, Պրոկնեին՝ սոխակ (լատինական տրադիցիայով՝ հակառակը): Տերեւսը բռնաբարում ա Փիլոմելին ու պսակվում ա Պրոկնեի հետ:

103

Alack, what poverty my Muse brings forth,

That, having such a scope to show her pride,

The argument all bare is of more worth

Than when it hath my added praise beside.

О blame me not if I no more can write!

Look in your glass, and there appears a face

That overgoes my blunt invention quite,

Dulling my lines, and doing me disgrace.

Were it not sinful then, striving to mend,

To mar the subject that before was well?

For to no other pass my verses tend

Than of your graces and your gifts to tell;

And more, much more than in my verse can sit,

Your own glass shows you, when you look in it.

Ինչքա´ն ա, Ավա´ղ, սնանկ իմ Մուսան, ինչքա´ն ա աղքատ,
Որ ձեռին էսքան ըսքանչելի նյութ, մնում ա ստերջ —
Բնօրինակի ի վերուստ տրված շուքի համեմատ,
Մնում ա անփայլ, անգույն ու դալուկ — կրկին ու անվերջ:
Բայց մի´ նեղանա վրձնիս արարած անկյանք դիմակից:
Նայի քու հայլուն, ու դու կտենաս մի դեմք պերճաշուք,
Գույնով — գերազանց — իմ գունատ վրձնի ներկապնակից:
Տեսքիդ համեմատ — տողըս դառնում ա խամրած ու անշուք:
Հմի չեմ գրում, որովհետեւ գրչիցըս զո´ւր եմ բառ պոկում —
Թեկուզեւ տենչըս — մենակ քո´ւ գովքն ա, մի´շտ ու անպարփակ:
Բա հոգուս մեղք չի՞, որ քու անթերի հմայքն եմ կոկում,
Ախր անթերին, որ մի քիչ ուղղես, չի՞ դառնա տափակ:

Քու փայլն իսկական — ճիշտ ա ցույց տալի մենակ քու հայլին,
Այնինչ, տողերըս, արժան չե´ն, դույզն իսկ, քու շենշող փայլին:

104

To me, fair friend, you never can be old,

For as you were when first your eye I eyed,

Such seems your beauty still. Three winters cold

Have from the forests shook three summers' pride,

Three beauteous springs to yellow autumn turned

In process of the seasons have I seen,

Three April perfumes in three hot Junes burned,

Since first I saw you fresh which yet are green.

Ah! yet doth beauty, like a dial-hand,

Steal from his figure, and no pace perceived;

So your sweet hue, which methinks still doth stand,

Hath motion, and mine eye may be deceived;

For fear of which, hear this, thou age unbred:

Ere you were born was beauty's summer dead.

Սիրելի´ ընկեր, աչքիս երբեւէ չես դառնա պառավ,
Քանզի ի´մ համար միշտ նո´ւյնն ես մնում — առաջի´ն պահից,
Երբ երեք ձմեռ — երեք գոռ ամա´ռ խլեց ու տարավ,
Ու բան չմնաց էդ ամառների հպարտությունից,
Երբ երեք գարուն քիչ-քիչ ծերացավ ու դառավ աշո´ւն,
Երբ աչքերիս դեմ եղանակներն են փոխվում անընդհատ,
Երբ երեք հունիս երեք ապրիլի´ բույրն էին մաշում,
Իսկ դո´ւ, է´ս պահին, էլի կանա´նչ ես, էլի հարազա´տ:
Բայց, ախր, մե´կ ա, գեղեցկությունը, թեկուզ աննշմար,
Ժամսլաքի պես թի´վ ա կուլ տալի ու անէանում:
Քու բույր ու գույնի անշարժությունը աչքերիս համար
Գուցե խաբկա՞նք ա, գուցե էս է՞լ ա քիչ-քիչ հնանում:

Ա´յ, էս վախից էլ ասում եմ հիմի. «Ապագա դարեր,
Գոռ գեղեցկության — դարը ամառվա —առաջվա´ դար էր»:

105

Let not my love be call'd idolatry,

Nor my beloved as an idol show,

Since all alike my songs and praises be

To one, of one, still such, and ever so.

Kind is my love to-day, to-morrow kind,

Still constant in a wondrous excellence;

Therefore my verse, to constancy confined,

One thing expressing, leaves out difference.

'Fair, kind and true' is all my argument,

'Fair, kind, and true', varying to other words,

And in this change is my invention spent,

Three themes in one, which wondrous scope affords.

'Fair, kind, and true' have often lived alone,

Which three till now never kept seat in one.

Կռապաշտություն թո չհամարվի սերըս մշտագով,
Թո իմ սիրածը չհամարվի կուռք — հեթանոսական:
Չասեք, երգերս նման են իրար (գովքով ու հանգով),
Ձոնված միշտ մեկի´ն, միշտ մեկի´ մասին, հար ու մշտական:
Սերըս բարի´ ա, էսօր է´լ, վաղն է´լ, ծեգից իրիկուն,
Անդավաճան ա — ու մի արտառոց հրա´շք գերազանց:
Սրա´ համար ա երգերիս թեման էսքան հաստատուն,
Միամեղեդի, միանշանակ, անփոփոխ, անանց:
Չքնաղի, բարու ու ճշմարիտի — է´ս գովքն եմ անում,
Չքնաղի, բարու ու ճշմարիտի´ — կերպ-կերպ երգերով,
Բայց էությունը (բառից բառ ուրիշ), միշտ նո´ւյնն ա մնում,
Երեք էություն — մի ձուլվածքի մեջ, գույն-գույն ելքերով:

Չքնաղն ու բարին ու ճշմարիտը — ջոկ-ջոկ, առանձին,
Իհա´րկե, կա´յին, բայց չէ´ին տրվել մենակ մի անձին:

106

When in the chronicle of wasted time

I see descriptions of the fairest Wights,

And beauty making beautiful old rhyme

In praise of ladies dead and lovely knights,

Then in the blazon of sweet beauty's best,

Of hand, of foot, of lip, of eye, of brow,

I see their antique pen would have expressed

Even such a beauty as you master now.

So all their praises are but prophecies

Of this our time, all you prefiguring,

And, for they looked but with divining eyes

They had not skill enough your worth to sing:

For we, which now behold these present days,

Had eyes to wonder, but lack tongues to praise.

Երբ հին օրերի մագաղաթներն եմ երբեմն թերթում,
Ու հաճախ տենում նկարագիրը գոռ ազատների,
Երբ որ պոետը անտիկ հանգերով գովք-փառքն ա քերթում
Գեղեցիկ տիկնանց կամ հզորազոր պայազատների,
Կամ պատկերում ա պատվանշանին իրանց տոհմական —
Մի ձեռ կամ մի ոտ, շրթունք ու բերան, կամ էլ աչք ու ունք,
Տենում եմ, հաստատ, որ ուզեցել են չքնաղ, իսկական
Մի բան նկարեն, ինչին մենակ դո´ւ կըլնեիր ակունք:
Իրանց ուզածը նախանշանն էր, հենց տվայտանքը
Է´ն գեղեցկության, որ լոկ քո´ւ հետ էր ներկայանալու,
Բայց ինչ էլ ըլներ իրանց երկնային սուրբ ակնածանքը,
Էդ է´լ էր անզոր պայծառ կերպարիդ արժանին տալու:

Մենք էլ, չնայած, վկա ենք տեսքիդ, հիասքանչ ու վառ,
Մենք է´լ չենք գտնում քու տեսքին վայել պայծառ խոսք ու բառ:

107

Not mine own fears, nor the prophetic soul

Of the wide world, dreaming on things to come,

Can yet the lease of my true love control,

Supposed as forfeit to a confined doom.

The mortal moon hath her eclipse endured

And the sad augurs mock their own presage,

Incertainties now crown themselves assured,

And peace proclaims olives of endless age.

Now with the drops of this most balmy time

My love looks fresh, and Death to me subscribes,

Since spite of him I'll live in this poor rhyme,

While he insults o'er dull and speechless tribes.

And thou in this shalt find thy monument,

When tyrants' crests and tombs of brass are spent.

Ոչ վա´խն իմ հոգու, ոչ էլ զորավոր, խրախճանական
Ոգի´ն մարգարե — ճշմարիտ սերըս երբեք չի´ խախտի,
Ինչքան էլ ասեն. «Սերը գրա´վ ա մի վախճանական,
Որ ընծայել ա Վերին Գրողը* անխուսա´փ բախտին»:
Լուսինն անցավոր** — համակերպվում ա սեւ´ խավարմունքին,
Տրտում ավգո´ւրն*** ա քամահրանքով կարդում ապագան.
Հեղհեղուկն էսօր արքա ա օծում հաստատ վարմունքին,
Ու ձիթենի´ն ա գո´ռ հայտարարում. «Պատերազմ — չի´ գա»:
Ու անձրեւում ա ամմե´ն-ամմե´ն տեղ դա´րն սպեղանի:
Դալա´ր ա սերըս, բայց Մա´հն ա շիրիմ փորում իմ սրտում:
Չէ´, գի´րըս վկա, ես չեմ հեռանա, Մահն ինչ է´լ անի,
Թո էթա նեղի — վայրի ցեղերի´ն, անլեզո´ւ, տրտո´ւմ:

Իմ էս սոնե´տը առ քեզ մահարձան: Էսի կմնա´,
Երբ արդեն ամմե´ն բրոզե դամբան — անցնի´ ու գնա:

–––––
* Բախտի աստվածը, Վերին Գրո´ղը, էն աստվածը, ով բախտն ա գրում: Տես նախաբանը:
** «Անցավոր», այսինքն, «մահկանացու»:
*** Ավգուր — Հին Հռոմի գուշակ քուրմ: Տես նախաբանը:

108

What's in the brain that ink may character

Which hath not figured to thee my true spirit?

What's new to speak, what new to register,

That may express my love, or thy dear merit?

Nothing, sweet boy; but yet, like prayers divine,

I must, each day say o'er the very same,

Counting no old thing old, thou mine, I thine,

Even as when first I hallowed thy fair name.

So that eternal love in love's fresh case

Weighs not the dust and injury of age,

Nor gives to necessary wrinkles place,

But makes antiquity for aye his page,

Finding the first conceit of love there bred,

Where time and outward form would show it dead.

Մտքիս մեջ ի՞նչ կա քու էությունից, որ գիրըս արդար
Ու աղոթքներս աստվածաարժան — դեռ չեն պատկերե:
Ի՞նչ նոր բան ասեմ շքեղ ձեւերից քու բարեհարդար,
Որ սա´ղ իմանան, թե արժանիքիդ ի´նչն ա ինձ գերե:
Ոչինչ նոր՝ չկա, սիրասո´ւն տղաս: Էն ո՞ր օրն էր, որ
Հանկարծ հասկացա — սո´ւրբ ա անունդ: Երբ գլխի ընկա,
Հենց էդ վայրկյանից ի´մը դառար դու: Չասե՞մ ամեն օր,
Որ ես էլ քո´ւնն եմ, որ հինը հին չի´, որ անցածը կա´:
Հավիտյան սերը հիմի սովոր ա նո´ր հագ ու կապի,
Սե´գ ա ու հպարտ, շքե´ղ, պերճաշո´ւք, հաստատո´ւն ա միշտ,
Ու բացառելով — փոշի´, ժա´նգ, կնճի´ռ, առա´նց սարսափի
Հինն ու անտի´կն ա վեկալում դարձնում իր համար նաժիշտ,

Հնի արգանդից պեղում քաղում ա սե´րը անարատ,
Որ սա չմեռնի, մնա ջի´նջ, հստա´կ, չդառնա´ արատ:

109

O, never say that I was false of heart,

Though absence seem'd my flame to qualify.

As easy might I from myself depart

As from my soul, which in thy breast doth lie:

That is my home of love: if I have ranged,

Like him that travels I return again,

Just to the time, not with the time exchanged,

So that myself bring water for my stain.

Never believe, though in my nature reign'd

All frailties that besiege all kinds of blood,

That it could so preposterously be stain'd,

To leave for nothing all thy sum of good;

For nothing this wide universe I call,

Save thou, my rose; in it thou art my all.

Էլ երբեք չասես, թե կեղծ էր հոգիս, շողոմ ու անճիշտ:
Հուրըս չի մարի, ինչքան էլ ըլնեմ քեզնից բացակա:
Իմ սիրտը մենակ քո´ւ հոգու մեջն ա, անբաժան ու միշտ,
Քեզնից պոկվելու ու հեռանալու ախր ի՞նչ ձեւ կա:
Լոկ քո´ւ հոգին ա տունը իմ սիրո: Սերս չի մարի,
Ուր էլ դեգերեմ: Ու, վերջիվերջո, տուն եմ դառնալու
Ճիշտ ժամանակի´ն, ու ոչի´նչ, ոչի´նչ ինձ չի´ խանգարի,
Որ հետս բերեմ ջո´ւրը մաքրագործ — մե´ղք լվանալու:
Ու չհավատա´ս, որ թուլությունը ինձ կառավարի
(Անկախ իմ արյան կամ էլ ծննդի հանգամանքներից)
Կամ բիծ ու մեղքը բռնի ու հանկարծ ինձ գերեվարի,
Որ հրաժարվեմ միակ աշխարհիս ողջ բարիքներից:

Աշխարհն առանց քեզ — կմնա լրի´վ թերի ու պակաս,
Ախր աշխարհս, ո´վ իմ չքնաղ վարդ, հենց դո´ւ ես, որ կա´ս:

110

Alas 'tis true, I have gone here and there,

And made myself a motley to the view,

Gored mine own thoughts, sold cheap what is most dear,

Made old offences of affections new.

Most true it is that I have looked on truth

Askance and strangely; but, by all above,

These blenches gave my heart another youth,

And worse essays proved thee my best of love.

Now all is done, have what shall have no end:

Mine appetite I never more will grind

On newer proof, to try an older friend,

A god in love, to whom I am confined.

Then give me welcome, next my heaven the best,

Even to thy pure and most most loving breast.

Ավաղ, շա´տ ճիշտ ա — մի քանի անգամ դերըս փոխեցի,
Ինքըս ինձ դարձրի քամահըրանքի, ծաղրի ենթակա —
Զոհն իմ խեւ մտքի, ու անչափ թանգը էժա´ն ծախեցի,
Ու հին սխալը բռնի ու դարձրի կրքի առարկա:
Իհարկե, ճիշտ ա — ճիշտն ընդունելուց ի´նքս զլացա,
Կամա, ակամա: Բայց ճիշտ ա համ էլ, երկի´նքը վկա,
Որ դեգերմունքս կոփեց իմ հոգին, ու ջահելացա´,
Ու գլխի´ ընկա — ոչ մի տեղ քեզնից ընտիրը չկա:
Էղածն էղած ա, էսքանից հետո ինչ գալու ա — գա´,
Իմ ախորժակը, սրանից հետո երբեք չեմ սրի,
Որ նորից փորձեմ հին բարեկամիս: Երկի´նքը վկա,
Դու ես աստվածը, ես — երկրպագուն — քու սիրո հրի:

Դե թող, ուրեմն, հետ դառնամ գի´րկդ — վայրը երկրային,
Որ լավագույնն ա, եթե չհաշվենք այգին երկնային:

111

O for my sake do you with Fortune chide,

The guilty goddess of my harmful deeds,

That did not better for my life provide

Than public means which public manners breeds.

Thence comes it that my name receives a brand,

And almost thence my nature is subdued

To what it works in, like the dyer's hand:

Pity me then, and wish I were renewed,

Whilst like a willing patient I will drink

Potions of eisel 'gainst my strong infection;

No bitterness that I will bitter think,

Nor double penance to correct correction.

Pity me then, dear friend, and I assure ye

Even that your pity is enough to cure me.

Վերին Գրողին դո´ւ ես բողոքում իմ դժխեմ բախտից,
Ու իրանի´ց ա, որ հա´ տրվել եմ անմաքուր կյանքին:
Հենց բախտի´ս մեղքն ա, որ կյանքս զերծ չի ապական ախտից,
Կամ որ հարկադիր հնազանդվել եմ ամբոխի կամքին:
Է´ս ա պատճառը, որ հեգ անունըս խարան ա կրում,
Սրա´ համար ա, որ բնությունըս — սեւ´ ա, կեղտակո´ւր,
Բա կա՞ ներկարար, վրձինն ում դեմքին արատ չի գրում:
Ուրեմն, խղճա´ ու աղոթք արա, որ դառնամ մաքուր:
Ախր հենց ի´նքս հանգիստ կխմեմ լեղին բալասան,
Լուռ ու անվարան, որ կեղտ ու բծից հավետ ազատվեմ,
Կխմե´մ լեղին, ինչքան էլ դառն ու քացախ ըլնի սա,
Որ հին դեղերի ավերմունքներից բուժվեմ ու զատվեմ:

Ուրեմն խղճա´, սիրելի ընկեր: Ու վստա´հ էղի,
Էս է´լ ա հերիք, որ ախտս բուժվի — առա´նց մի դեղի:

112

Your love and pity doth th'impression fill

Which vulgar scandal stamped upon my brow,

For what care I who calls me well or ill,

So you o'er-green my bad, my good allow?

You are my All the world, and I must strive

To know my shames and praises from your tongue;

None else to me, nor I to none alive,

That my steel'd sense or changes right or wrong.

In so profound Abysm I throw all care

Of others' voices, that my Adder's sense

To critic and to flatterer stopped are.

Mark how with my neglect I do dispense:

You are so strongly in my purpose bred

That all the world besides me thinks th'are dead.

Ճակատիս դաջած բամբասանքների խարանները չար
Սրբո´ւմ ես, հաստա´տ, երբ խղճում ես ինձ ու հետն էլ սիրում,
Որովհետեւ էլ ի՞նչ փույթ, խարանը զա՞րդ ա, թե՞ չարամիտ շառ,
Քանզի թե´ շառը, թե´ զարդարանքը դո´ւ ես նվիրում:
Դո´ւ ես աշխարհս, համ էլ իմ համար նպատա´կ ես, ի´ղձ,
Ու ոչ ուրի´շն իմ, ոչ ե´ս իրանց հետ — ո´չ մի գործ չունեմ,
Դո´ւ պիտի ասես, իմ արարքների ի´նչն ա վե´ս կամ պիղծ,
Ու քո´ւ կարծիքը անբեկանելի, հաստա´տ կընդունեմ:
Մնացածն ամեն, կարծիք, բամբասանք — կշպրտեմ ցած,
Մի խորը անդունդ: Թո հա´ գոռգոռան կամ աղաղակեն —
Ե´ս — խո´ւլ կմնամ, ինչքան էլ խայթեն, չա´ր ու հղփացած:
Տենո՞ւմ ես, ախր, ինձ չի վախեցնում ո´չ բամբաս, ոչ քեն:

Է´ն աստիճան ա իղձս քեզանով սնվել ու ուռել,
Որ իմ համար կա´ս — իսկ սա´ղ աշխարհը — ոնց որ մի մեռել:

113

Since I left you, mine eye is in my mind,

And that which governs me to go about

Doth part his function, and is partly blind,

Seems seeing, but effectually is out;

For it no form delivers to the heart

Of bird, of flow'r, or shape, which it doth latch:

Of his quick objects hath the mind no part;

Nor his own vision holds what it doth catch:

For if it see the rud'st or gentlest sight,

The most sweet favour or deformed'st creature,

The mountain, or the sea, the day, or. night,

The crow, or dove, it shapes them to your feature.

Incapable of more, replete with you,

My most true mind thus maketh mine eye untrue.

Աչքս բնակվեց իմ մտքի խորքում — հենց որ քեզ թողեց:
Ինքը, չնայած, նայում ա յանի, թե ի´նչ եմ անում,
Կամ ո´ւր եմ էթում, բայց իր պաշտոնից համարյա զրկվեց,
Ու մասամբ կույր եմ: Շատ վախտ նայում ա, բայց բան չի տենում:
Շատ վախտ չի կարում տեսածը թողնի, նորից հետ թռնի,
Ու խաբար անի հավքից ու վարդից, կամ ինչ էլ տենա:
Ու առհասարակ — արագ բաները չի կարում բռնի,
Նորից հետ բերի, որ իր տեսածը մի´տքս իմանա:
Ու ի´նչ էլ տենա, թեկուզ մի ճիվաղ, աղավնի, արոր,
Մի պերճ կերպարանք, կամ էլ մի ագռավ, կամ դեմք այլանդակ,
Մի սար կամ մի ծով, բոցավառ կրակ, մի գիշեր, մի օր,
Ձեւափոխում ա, քո´ւ դեմքն ա դնում, միանշանակ:

Հա´, ճի´շտ ա միտքս, բայց որ քու ճո´րտն ա, թեկուզեւ անչար,
Ուրիշ ճար չունի, տեսողությունս դարձնում ա անճար:

114

Or whether doth my mind being crowned with you

Drink-up the monarch's plague, this flattery?

Or whether shall I say mine eye saith true,

And that your love taught it this Alchemy,

To make of monsters, and things indigest,

Such cherubins as your sweet self resemble,

Creating every bad a perfect best,

As fast as objects to his beams assemble?

O 'tis the first; 'tis flatt'ry in my seeing,

And my great mind most kingly drinks it up;

Mine eye well knows what with his gust is greeing,

And to his palate doth prepare the cup.

If it be poisoned, 'tis the lesser sin

That mine eye loves it and doth first begin.

Կարո՞ղ ա միտքս, քեզնով պսակված, ինքն է´լ ա ըմպում
Ախտն արքաների — այսինքն, թասը — քծնանքով լեցուն:
Թե՞ էս ալքիմիան ակունք ա առնում էն թովիչ ամպում,
Որ սե´ր են ասում, ու աչքս ոչ մի հանցանք չի հունցում:
Չի՞ ձեւափոխում աչքս ճիվաղին, անհեթեթ, այլայլ,
Չի՞ դարձնում սրանց կերպդ հիշեցնող քերովբե փայլուն,
Կամ էլ չի՞ դարձնում ամենայն դժնին վսեմ, կատարյալ,
Հենց էն նո´ւյն պահին, երբ սրանք աչքիս շողե´րն են առնում:
Հենց առաջի´նն ա: Աչքս տենո´ւմ ա կեղծիքը քծնող,
Իսկ միտքս վսեմ — սա հարմարում ա իր վսեմ քիմքին:
Աչքս լա´վ գիտի, շողոմ կեղծիքի ակունքը ծնող,
Ու հենց ա´չքս ա վես խոհարարը գոռ ըմպելիքի:

Ու թե էդ թուրմը թունավոր է´լ ա, աչքս ի՞նչ անի —
Սե´րն ա ստիպում, էդ թուրմը խմի — ու առաջ ընկնի:

115

Those lines that I before have writ do lie,

Even those that said I could not love you dearer;

Yet then my judgment knew no reason why

My most full flame should afterwards burn clearer.

But reckoning Time, whose millioned accidents

Creep in 'twixt vows, and change decrees of kings,

Tan sacred beauty, blunt the sharp'st intents,

Divert strong minds to th'course of alt'ring things -

Alas, why, fearing of Time's tyranny,

Might I not then say 'Now I love you best',

When I was certain o'er incertainty,

Crowning the present, doubting of the rest?

Love is a babe: then might I not say so,

To give full growth to that which still doth grow.

Երբ գրում էի. «Սիրում եմ ես քեզ, ու ավելի թունդ
Հնարավոր չի, որ սիրեմ ես քեզ», սո´ւտ էր, անկասկած,
Ու էդ օրերին դատողությունս չունե´ր հիմք, սնունդ,
Որ կանխատեսեր — սերըս կդառնա հրդե´հ փոթորկած:
Բայց բախտն անվողորմ, սին ելեւէջով իր միլիոնավոր,
Ոչի´նչ ա դարձնում ամենայն երդում — կամ արքայական
Ամմե´ն հրաման, ու կործանում ա ամեն ի´ղձ հզոր,
Նպատակների ուղին դարձնում ա — լոկ կամայական:
Երբ ասում էի (բախտից սոսկալով). «Սրանից էլ շատ —
Հնարավոր չի, որ սիրեմ ես քեզ», ես վստահ չէ՞ի,
Որ չեմ վստահում բախտին բռնակալ ու պատեհաշատ,
Որ ներկան օծում, գալի´քն ա թողնում հույժ կասկածելի:

Մանուկ չի՞ սերը*: Բա էլ ո՞նց չասեմ. «Միամի´տ մնա»:
Որ քյորփեն վառվի ու դառնա հրդեհ — ու հզորանա:

–––––
* Նկատի ունի սիրո աստված էրոսին (Կուպիդոնին):

116

Let me not to the marriage of true minds

Admit impediments; love is not love

Which alters when it alteration finds,

Or bends with the remover to remove.

O no, it is an ever-fixed mark

That looks on tempests and is never shaken;

It is the star to every wand'ring bark,

Whose worth's unknown, although his heighth be taken.

Love's not Time's fool, though rosy lips and cheeks

Within his bending sickle's compass come;

Love alters not with his brief hours and weeks,

But bears it out even to the edge of doom.

If this be error and upon me proved,

I never writ, nor no man ever loved.

Իսկական սերը խոչընդոտներից երբե´ք չի վախում —
Համոզված էղեք, երբե´ք ու բնավ: Է´ն սերը սեր չի,
Ինչը մարում ա ամմե´ն առիթով, կամ ուղի փոխում,
Ու չի´ կարենում մի հաստատ բանի կպնի ու կառչի:
Ճշմարիտ սերը մի ուղենիշ ա, հա´ղթ ու հաստատուն,
Անխորտակ փարո´ս — հողմ ու փոթորկի դավերի բովում,
Ա´ստղ ա ուղեցույց — նավերին մոլոր, դեգեր ու անտուն:
Աստղն էդ գիտե´նք, բայց իր արժեքը անհա´յտ ա մնում:
Սխա´լ են ասում, թե խամաճի´կն ա սերը գոռ բախտի,
Որովհետեւ վարդագույն շուրթ ու էրեսը զո´հ են գերանդուն:
Ճշմարիտ սերը անհնազանդ ա ամմե´ն մի ախտի,
Ու մինչեւ օրհաս մի´շտ ա անյերեր, զվարթ ու խնդուն:

Թե որ սխալ եմ, ուրեմն երբեք ոչինչ չե´մ գրե,
Ու էս լուսնի տակ ոչ մի սիրահար բնավ չի´ էղե:

117

Accuse me thus: that I have scanted all

Wherein I should your great deserts repay,

Forgot upon your dearest love to call,

Whereto all bonds do tie me day by day;

That I have frequent been with unknown minds

And given to time your own dear-purchased right;

That I have hoisted sail to all the winds

Which should transport me farthest from your sight.

Book both my wilfulness and errors down,

And on just proof surmise accumulate;

Bring me within the level of your frown,

But shoot riot at me in your wakened hate;

Since my appeal says I did strive to prove

The constancy and virtue of your love.

Մուննաթ արա, թե. «Տրվել էիր սին, խուժդուժ մտքերին,
Այնինչ կարայիր արժանիքներըս հետադարձեիր,
Չմոռանա´յիր արժեքը — ուխտ ու երդման խոսքերի,
Որ մեր անցյալի ուղենիշներից ամո´ւր կառչեիր»:
Հա´, էլի´ ասա. «Օր ես անցկացրե օտարների´ հետ,
Թեեւ կարայիր հայացք ձգեիր, թե ի´նչ եմ անում —
Խի՞ էիր նավդ տվել է´ն քամուն, ինչը անհեթե´թ
Նպատակ ուներ, ու մեզ իրարից հեռո´ւ էր տանում»:
Իմ սխալները, քմայքներըս սին — վե´կալ, գրանցի´,
Սրա´նք հաշվի առ, քո´ւ դատողությամբ, քո´ւ մտքով կարող,
Ասա — մեղա´ գամ, դատափետի´ ինձ, կամ ջղայնացի´,
Բայց ինձ չնայե´ս հայացքով ատող կամ շանթահարող:

Էդ ամեն ինչը արել եմ, ախր, որ ի´նքս տենամ,
Որ ճշմարի´տ ա քու վսեմ սերը, ու խաղաղ մնամ:

118

Like as to make our appetites more keen

With eager compounds we our palate urge,

As to prevent our maladies unseen

We sicken to shun sickness when we purge:

Even so, being full of your ne'er-cloying sweetness,

To bitter sauces did I frame my feeding,

And, sick of welfare, found a kind of meetness

To be diseased ere that there was true needing.

Thus policy in love, t'anticipate

The ills that were not, grew to faults assured,

And brought to medicine a healthful state

Which, rank of goodness, would by ill be cured.

But thence I learn, and find the lesson true,

Drugs poison him that so fell sick of you.

Մեր լինդ ու քիմքն ենք հաճախ գրգռում թուրմով դառնաղի,
Որ քաղցր ըլնի սնունդն ամենայն ու միշտ կուշտ մնանք —
Ու որ խուսափենք ախտերից անտես — թունդ ու կատաղի,
Հիվանդանում ենք, որ ապագայում չհիվանդանանք:
Ախր ընտիր ես, բայց քաղցր-մեղցր ու չկշտացնող,
Սրա համար էլ մի նո´ր պղպեղ եմ սննդիս ցանում,
Անսովոր մի դեղ, բայց ընդունելի, համը թարմացնող,
Ու հիվանդանում, որ քեզնից բուժվեմ: Ա´յ, սա´ եմ անում:
Ու հենց ըսենց եմ իբր դեմն առնում չարին ապագա,
Ու ինձ ավանդում. «Չարիքն էս ձեւով չի ավելանում,
Ուրիշ դեղն ախտ չի, հաստա´տ եմ բուժվում, սերըս կա´ ու կա´»,
Ու թեեւ գիտեմ, սեպը սեպո´վ են խփում ու հանում,
Վերջը հասկացա — ինչքան էլ տեղ տամ իմ էս ավանդին —

Բուժումը թո´ւյն ա — քեզնով անսահմա´ն, անդա´րձ հիվանդին:
Մյուս թարգմանները (նաեւ ռուսներից) չեն համարե, որ Շեքսպիրը «դեղ» ասելով, կարար նկատի ունենար մի ուրիշ սերը:

––––––

119

What potions have I drank of Siren tears,

Distilled from limbecks foul as hell within,

Applying fears to hopes, and hopes to fears,

Still losing when I saw myself to win!

What wretched errors hath my heart committed,

Whilst it hath thought itself so blessed never!

How have mine eyes out of their spheres been fitted

In the distraction of this madding fever!

О benefit of ill! now I find true

That better is by evil still made better,

And ruined love when it is built anew

Grows fairer than at first, more strong, far greater.

So I return rebuked to my content,

And gain by ill thrice more than I have spent.

Միշտ սնվում էի սիրենի* գեհեն արցունք ու սերով,
Ինչը թորել էր քուրմն ալքիմիայի իր սրվակներում,
Որ ապաքինվեմ — հույսից՝ վախերո´վ, վախից՝ հույսերո´վ,
Ու պարտվում էի, երբ հանկարծ տեսա, վնաս չեմ կրում:
Ու գործում էի անհամար սխալ, շնորհն ուրացած,
Բայց կարծում էի, թե երջանիկ եմ, օրհնյալ հենց վերի´ց,
Որովհետեւ աչքերս, թունավոր տենդից լրիվ կուրացած,
Դուրս էին պրծել իրենց հիմնական ուղու ծրերից:
Ո´վ չարյաց օգուտ, ես համոզվեցի, որ քու շնորհիվ
Արդեն հզորը, մեկ ա, դառնում ա ավելի´ հզոր,
Ավերակ սերը վերաշինվո´ւմ ա, նորոգվո´ւմ լրիվ,
Դառնում պերճաշուք ու չքնաղագեղ — ու հզորազոր:

Գոհ էս խրատից, դառնամ սիրուս մոտ, բայց ոչ անկորուստ
Կամ սնանկացած, այլ իմ ծախսածից երի´ցս հարուստ:

–––––
* Սիրենը հունական առասպելների կին ճիվաղներից ա:

120

That you were once unkind befriends me now,

And for that sorrow which I then did feel

Needs must I under my transgression bow,

Unless my nerves were brass or hammered steel.

For if you were by my unkindness shaken

As I by yours, y'have passed a hell of time,

And I, a tyrant, have no leisure taken

To weigh how once I suffered in your crime.

О that our night of woe might have rememb'red

My deepest sense, how hard true sorrow hits,

And soon to you, as you to me then, tend'red

The humble salve, which wounded bosoms fits!

But that your trespass now becomes a fee;

Mine ransoms yours, and yours must ransom me.

Անցյալի դաժան վերաբերմունքդ խռովք չի բնավ,
Ու էլ մորմոքուն ցավը անցյալի — նոր ցավ չի հունցում,
Ու խոնարհվում եմ, կքած սեփական մեղքերից անբավ,
Որովհետեւ ներվերըս հո պողպատից չե՞ն, կոփած հնոցում:
Ախր որ ինքդ ի´մ քաշած ցավը հանկարծ զգայիր,
Կհասկանայիր, որ ես անցել եմ դժոխք ու մահով:
Ես էլ հրեշ չե´մ, նույն բանը անեմ, որ ի´նքդ գայիր,
Ի´նքդ անցնեիր խոլ տառապանքի չար թոհ ու բոհով:
Արի միշտ հիշենք անցյալ մրմուռը ու միշտ, անվարան,
Խուսափե´նք ցավից: Անցյալ դժոխքը թո ըլնի խրա´տ,
Ու իրար համար դառնանք բալասա´ն, դառնանք քավարա´ն,
Ու այսուհետեւ երբե´ք ու երբեք չըլնե´նք ապիրատ:

Մեղքերըդ վաղուց դառել են վճար — շա´տ ես հետ տվե,
Ու արդեն պարտք չե´ս: Մեր սա´ղ մեղքերը իրա´ր են քավե:

121

'Tis better to be vile than vile esteemed,

When not to be receives reproach of being,

And the just pleasure lost, which is so deemed

Not by our feeling but by others' seeing.

For why should others' false adulterate eyes

Give salutation to my sportive blood?

Or on my frailties why are frailer spies,

Which in their wills count bad what I think good?

No, I am that I am, and they that level

At my abuses reckon up their own;

I may be straight though they themselves be bevel;

By their rank thoughts my deeds must not be shown,

Unless this general evil they maintain:

All men are bad and in their badness reign.

Թե պիտի ասեն, որ անազնիվ ես, երբ միշտ ես շիտակ,
Ավելի լավ է, հենց ստո´ր ըլնես, քան թե համարվես —
Ու քու անունին անընդհատ կպնի ստորի պիտակ,
Իսկ դու ամեն տեղ ու ամեն պահին միշտ ազնիվ վարվես*):
Ախր խի՞ պիտի այլո´ց աչքերը, կեղծ ու վավաշոտ,
Հավանություն տան իմ զվարթ արյան խաղ ու արարքին,
Կամ խի՞ հետեւեմ կեղծավոր ու սին խոսքերին փշոտ,
Երբ համոզված եմ — վարքս անմեղ ա, վայել ու կարգին:
Ախր ես — ե´ս եմ, ու երբ ուրի´շն ա վարքս համարում
Անվայել ու ծուռ, դատում ա մենակ ի´ր տեսանկյունից,
Այնինչ կարող ա հենց ե´ս եմ շիտակ ու ճիշտ կյանք վարում:
Թո վարք ու բարքըս երբեք չդատեն — խաթար անկյունից:

Թե մենք հավատանք, որ ուրիշները անսխալ են միշտ,
Պիտի համարենք — ճիշտը սխալ ա, ու սխա´լն ա ճիշտ:

122

Thy gift, thy tables, are within my brain

Full charactered with lasting memory,

Which shall above that idle rank remain

Beyond all date, even to eternity;

Or, at the least, so long as brain and heart

Have faculty by nature to subsist,

Till each to razed oblivion yield his part

Of thee, thy record never can be missed.

That poor retention could not so much hold,

Nor need I tallies thy dear love to score;

Therefore to give them from me was I bold,

To trust those tables that receive thee more:

To keep an adjunct to remember thee

Were to import forgetfulness in me.

Քու գիրն ինձ տված — անջի´նջ ա տպված իմ ուղեղի մեջ,
Ու հուշերիս մեջ կմնա հավե´րժ, պա´րզ ու անխաթար —
Անցքերի տարի´ ու ամսաթվից ամո´ւր ու անվերջ:
Ուրի´շ անցքերի գրառությունը շա´տ ա անկատար:
Գիրըդ կմնա միտք ու սրտիս մեջ էնքա´ն ժամանակ,
Ինչքան սիրտ ու միտք տված ա անձի´ս, ի բնէ´, վերո´ւստ:
Իսկ երբ օրերի ընթացքը անշեղ, ասես սուր դանակ,
Մի մասը քերի, գիրըդ, ա´նպայման, կըլնի անկորուստ:
Սիրտ ու ուղեղը ախր չեն կարա անթիվ բան գրեն:
Սիրտ ու ուղեղս քու սերն ու գիրը հաստա´տ են պահում,
Առա´նց մի մատյան, ու հեչ չեմ վախում, որ սրանք կորեն:
Ուղեղիս միջի լոկ քո´ւ գրին եմ լրիվ վստահում:
Եթե, ուրեմն, սերըդ հիշելու ձեւ հորինեի,

Նույն բանը կըլներ, որ մոռանալու դասեր առնեի:
Վերջին երկտողը Շեքսպիրի հակասական բառախաղն ա. «Ջհանդամը, թե տվածդ տետրը կորցրել եմ, քեզ մոռանալն անհնար ա, հմի ի՞նչ, մնում ա էթամ մոռանալու դաս առնեմ, էսի՞ ա ուզածդ»:

–––––

123

No! Time, thou shalt not boast that I do change:

Thy pyramids built up with newer might

To me are nothing novel, nothing strange;

They are but dressings of a former sight.

Our dates are brief, and therefore we admire

What thou dost foist upon us that is old,

And rather make them born to our desire

Than think that we before have heard them told.

Thy registers and thee I both defy,

Not wondering at the present, nor the past,

For thy records, and what we see, doth lie,

Made more or less by thy continual haste.

This I do vow and this shall ever be:

I will be true, despite thy scythe and thee.

Գլուխ չգովա´ս, թե փոխում ես ինձ, անշե´ղ Ժամանակ:
Հզոր բուրգերդ, որ վրա-վրա սարքում ես էսօր,
Իմ աչք ու մտքին ո´չ արտառոց են, ո´չ տարօրինակ,
Ու սրանք, լրի´վ, նույն հի´ն բուրգերն են, պաճուճա´նքն ա նոր:
Շա´տ ենք հիանում, երբ դու մեր վրա հի´նն ես սաղացնում,
Ու որովհետեւ կյանքը կա´րճ ա, անցողիկ, մեր միտքն էլ՝ անփորձ,
Կարծում ենք — նորը հենց մեր իղձե´րն ա իրականացնում,
Ու մեզ թվում ա, թե հինը նո´ր ա — ու հրաշագործ:
Թե´ մատյաններդ, թե հենց ի´նքդ, դո´ւ, լոկ ձե´վ եք թափում,
Ու ճշմարիտ չե´ք: Ինձ չի զարմացնում մի հին կամ նոր կերպ,
Որովհետեւ մեզ հայտնի ամմե´ն մատյանդ հաստա´տ ա խաբում,
Քանզի դու սրանք — մի´շտ արարում ես վռազ ու հապճեպ:

Երկի´նքը վկա, չկա ոչ մի բան — ճշմարտից անդին:
Ես ճի´շտը կասեմ, ինչ էլ անես դո´ւ, կամ քու գերանդի´ն:

124

If my dear love were but the child of state,

It might for fortune's bastard be unfathered,

As subject to time's love, or to time's hate,

Weeds among weeds, or flowers with flowers gathered.

No, it was builded far from accident;

It suffers not in smiling pomp, nor falls

Under the blow of thralled discontent,

Whereto th'inviting time our fashion calls;

It fears not policy, that Heretic,

Which works on leases of short-numb'red hours,

But all alone stands hugely politic,

That it nor grows with heat, nor drowns with show'rs.

To this I witness call the fools of time,

Which die for goodness, who have lived for crime.

Թե սերըս ըլներ — գո´ռ ու սիրելի զավակը Բախտի,
Կըլներ չքնա´ղ վարդ, Բախտի պսակին հպարտ ագուցված:
Ըլներ ընկեցիկ, կամ բի´ճ հայրազուրկ, ու զավակն ախտի´,
Կըլներ մոլախոտ, բոլոր կողմերից փշերով գոցված:
Պատահական չի´ սիրուս ծնունդը, ու գոռ պերճանքի
Սին գոռոզությամբ սերըս հիվանդ չի´, ու չի´ ենթարկվում
Ճորտատիրական, ստորացուցիչ արհամարանքի —
Ինչից էս դարում շա´տ մարդ ա տուժում, զրկվո´ւմ ու զարկվում:
Սերըս չի´ վախում քաղգործչությունից հերետիկոսի,
Ով մի´շտ գործում ա հանուն մոմենտի ընծայած շահի:
Իմ սերը կարա հողմ ու փոթորիկ ու ժա´յռ ակոսի,
Հաստա´տ ա սերըս, ու միշտ գործում ա առանց մի ահի:

Էս խելառ դարի հանցագործները, խեւ ու խեղկատակ,
Ում մահն ա բարիք, թո կնի´ք դնեն էս տողերիս տակ:

125

Were't aught to me I bore the canopy,

With my extern the outward honouring,

Or laid great bases for eternity,

Which proves more short than waste or ruining?

Have I not seen dwellers on form and favour

Lose all, and more, by paying too much rent,

For compound sweet forgoing simple savour,

Pitiful thrivers, in their gazing spent?

No, let me be obsequious in thy heart,

And take thou my oblation, poor but free,

Which is not mixed with seconds, knows no art,

But mutual render, only me for thee.

Hence, thou suborned informer! a true soul

When most impeached stands least in thy control.

Մեղավո՞ր էի, երբ ձեռս առա էդ ամպհովանին,
էդ մեծարանքին արժանանալով արտաքո´ւստ միայն:
Թե՞ մեղքս է´ն էր, որ հիմքը դրի պերճ խոսք ու բանի,
Իբրեւ թե հավետ, բայց անցողի´կ, կարճ, չքացո´ղ, ունա´յն:
Բա ես չե՞մ տեսե, թե ձեւամոլը աստիճանապաշտ,
Ո´նց ա զուրկ դառնում ամենայն կայքից, հանուն սեղանի,
Ընտիր, համադամ — պարզ սննդի հետ դառնալով անհաշտ,
Դառնալով ճորտը՝ էդ ախտին անբո´ւյժ, ու անսպեղանի:
Ավելի լավ չէ՞ր, որ ես քու սրտում մնայի — խոնա´րհ
Զոհաբերություն — աղքատ, անպաճույճ. Դու էլ — ի´մ սրտում,
Անխառն մնալով ձեւապաշտական կրքերից մոլար,
Ու մենք իրարի´ց առնեինք, տայինք — ազատ, անտրտում:

Ո´վ վարձու մատնիչ, միշտ մի´տըդ պահի, թո´ւնդ մեղադրես
Սրտին ճշմարիտ, չի´ հնազանդվի ինքը երբեք քեզ:

–––––
*) Անգլիացի շեքսպիրագետները ենթադրում են, որ Շեքսպիրին է´լ են ընտրել Ջեյմզ I-ի թագադրության պատվաթափորի անդամ, «ամպհովանի բռնող»:
**) Անգլիացի շեքսպիրագետներին անհայտ ա, թե էս «վարձու մատնիչն» ո´վ ա:

126

O thou my lovely boy, who in thy power

Dost hold Time's fickle glass, his sickle, hour;

Who hast by waning grown, and therein show'st

Thy lovers withering as thy sweet self grow'st;

If Nature (sovereign mistress over wrack),

As thou goest onwards still will pluck thee back,

She keeps thee to this purpose, that her skill

May time disgrace, and wretched minutes kill.

Yet fear her, O thou minion of her pleasure,

She may detain, but not still keep, her treasure!

Her audit (though delayed) answered must be,

And her quietus is to render thee.

( )

Սիրասո´ւն տղաս, խոլ Ժամանակի տե´րն ես դու հլու,
Տերը գերանդու ու ժամազանգի, հեղհեղուկ հայլու,
Ու քչանալով ավելանում ես, որ քաղցրանաս,
Ու ցույց տաս, արդեն — թոշնող սիրելիդ դառնում ա պակաս:
Հլը ավերի ինքնիշխան տե´րը, Բնությո´ւնը վես,
Քեզ հե´տ ա պահում — դիտմա´մբ չի թողում՝ ավերին տրվես,
Որ Ժամանակը իր տեղն իմանա´, ու ամո´թ անի,
Որ ցույց տա նաեւ, որ հանգիստ կարա Գիշերն**) սպանի***):
Բայց զգո´ւշ էղի, ո´վ դու Բնության սիրասուն զավակ:
Բնությունը քեզ լոկ Ժա´մ ա տվե, մի պարտամուրհա´կ:
Երբ օրհասդ գա, կ’ելնի ու կասի. «Ժա´մն ա, վճարի´»,
Ու էդ վախտն ինքդ — պարտքդ հետ տալու գումար չե´ս ճարի:

–––––
*) Էս սոնետը միակն ա, որ կուպլետ չունի ու նորից տեղ-տեղ հակասական ա, հանգերն էլ aabb, ccdd ու eeff տիպի են:
**) Շեքսպիրի օրերին սովորություն էր, wr «գիշեր» ասելով հասկանան մահը:
***) Շեքսպիրի օրերին Բնությունը ու Ժամ(անակ)ը շատ անգամ համարվում էին հակամարտ աստվածուհիներ:

127

In the old age black was not counted fair,

Or if it were it bore not beauty's name;

But now is black beauty's successive heir,

And beauty slandered with a bastard shame:

For since each hand hath put on Nature's power,

Fairing the foul with art's false borrowed face,

Sweet beauty hath no name, no holy bower,

But is profaned, if not lives in disgrace.

Therefore my mistress' brows are raven black,

Her eyes so suited, and they mourners seem

At such who not born fair no beauty lack,

Sland'ring creation with a false esteem:

Yet so they mourn, becoming of their woe,

That every tongue says beauty should look so.

Թուխ աչք-ծամ-մաշկը, հին-հին օրերին, լրիվ գեղեցիկ
Չէ´ին համարում, բայց մեկ-մեկ թուխն է´լ ուներ սիրահար:
Հմի հենց թո´ւխն ա ժառանգը շեկի, շեկն էլ — ընկեցիկ:
Ու զրպարտված ա չքնաղն անտեղի — ու ամոթահար:
Տեղից հելնողը ուզում ա փոխի կարգը Բնության,
Շպար ու փոշով գեշը վերածի վերին ընծայի:
Չքնաղն այլեւս համարում չունի, չունի հանգրվան,
Ու թունդ ամոթից չի կարում մեկին անշփոթ նայի:
Սե´վ են աչքերը իմ սիրեցյալի, նաեւ կրկնակի
Հարմար են սուգին՝ ողբակեզ կնոջ, թխահեր, անյեղծ,
Բայց գեղեցիկ ա, ու սուգ ա պահում, որ փառքը շեկի,
Իզուր փնոված — շպա´րն ա խլել, շինովի ու կեղծ:

Ախր էնքա´ն ա անկեղծ ու խորը վիշտն էս աչքերի,
Որ սաղ ասում են. «Ա´յ, հենց սրա´նք են՝ չքնաղ, անթերի»:

–––––
*) Էսի ու գալիք բոլոր սոնետների սիրեցյալը կին ա: Իհարկե, սոնետը տեղ-տեղ հակասական ա:

128

How oft, when thou, my music, music play'st,

Upon that blessed wood whose motion sounds

With thy sweet fingers, when thou gently sway'st

The wiry concord that mine ear confounds,

Do I envy those jacks that nimble leap

To kiss the tender inward of thy hand,

Whilst my poor lips, which should that harvest reap,

At the wood's boldness by thee blushing stand!

To be so tickled, they would change their state

And situation with those dancing chips,

O'er whom thy fingers walk with gentle gait,

Making dead wood more blest than living lips.

Since saucy jacks so happy are in this,

Give them thy fingers, me thy lips to kiss.

Ո´վ իմ մեղեդի, ինչքան հաճախ ես մեղեդիդ ածում
Քո սուրբ ու օրհնյալ փայտե գործիքի ստեղնաշարով:
Դալար մատներիդ խաղերն եմ լսում ու լուռ ակնածում,
Որ լսելիքիս նորից գոհացավ ձայների շարով:
Էդ ստեղները պարում են ասես, ու շարան-շարան,
Լկտի ու հպարտ, հերթով համբուրում, խուտուտ են տալի
Ձեռ ու մատներդ: էդ ի՞նչ շնորհ ա, վստահ, անվարան,
Ստիպում փայտին, որ կենդանանա, դառնա ցանկալի:
Ո´նց եմ նախանձում էդ ստեղների խաղերին ոլոր,
Որ համբուրում են քո մատ ու ձեռը: Այնինչ, անձա´յն են
Քու կողը կանգնած շուրթերը բորբոք, շիկնած ու մոլոր,
Ու ապուշ կտրած, իրա´նց են նայում: Լա´վ, համաձա´յն եմ,

Թո փառավորվե´ն էդ ստեղները, ճարպիկ, աներես —
Թո քու մատների տերն իրա´նք ըլնեն, շուրթերինը՝ ես:

–––––
*) Հայերենն ստիպեց, որ երկրորդ ու երրորդ քառատողների տեղերը փոխեմ:

129

Th'expense of spirit in a waste of shame

Is lust in action, and till action, lust

Is perjured, murd'rous, bloody, full of blame,

Savage, extreme, rude, cruel, not to trust,

Enjoyed no sooner but despised straight,

Past reason hunted, and no sooner had

Past reason hated as a swallowed bait

On purpose laid to make the taker mad:

Mad in pursuit, and in possession so,

Had, having, and in quest to have, extreme,

A bliss in proof, and proved, a very woe,

Before, a joy proposed, behind, a dream.

All this the world well knows, yet none knows well

To shun the heaven that leads men to this hell.

Ամոթն ըսպառած ոգու վնասը — հեշտա´նքն ա՝ փծուն:
Ու սա վայրի´ ա, ոճրամո´լ, անտա´շ, մեղսագո´րծ, դաժա´ն,
Ուխտադըրո´ւժ ա ու արյունարբո´ւ, անպատկա´ռ, գործո´ւն,
Անվստահելի´, չափը չիմացո´ղ, ստո´ր, անարժա´ն:
Կիրքը, մսխելով նո´ր վայելածը, վռազ խոլանում —
Ծուղակն ա ընկնում — հենց իրա´ լարած: Արարքից խելառ
Փոշման ա մնում, հետո նո´ւյն խայծն ա նորից կլանում
Ու դարդ չի անում, որ ախր նորի´ց կըլնի խելագար:
Խելագարի պես ո´րս ա հալածում: Հասա´վ իր որսին,
Դառնում ա խելա´ռ: Ու մի´շտ ծայրահեղ — դեմի´ց, արանքո´ւմ,
Վայելքից հետո´: Նախ՝ երանություն, հետո — արցունք՝ սին:
Դեմից՝ սպասվող էրազ հրճվադո´ղ, հետո՝ տե´նչ անքուն:

Էսի լա´վ գիտենք, բայց ո՞նց խուսափենք թովիչ դրախտից
Դժոխաուղի, ինչը չի´ փրկում թունավոր ախտից:

130

My mistress' eyes are nothing like the sun;

Coral is far more red than her lips' red;

If snow be white; why then her breasts are dun;

If hairs be wires, black wires grow on her head.

I have seen roses damasked, red and white,

But no such roses see I in her cheeks,

And in some perfumes is there more delight

Than in the breath that from my mistress reeks.

I love to hear her speak, yet well I know

That music hath a far more pleasing sound;

I grant I never saw a goddess go -

My mistress when she walks treads on the ground.

And yet, by heaven, I think my love as rare

As any she belied with false compare.

Իմ սիրեցյալի դեմքը նման չի նորահաս լուսնի:
Ա´լ են շուրթերը, բայց էնքան ալ չեն, որ ասեմ սուտակ:
Մազերը սեւ են, բայցեւ ոսկե ծամ — գլխին չի բուսնի,
Կուրծքն էլ նոր ձյան պես անբիծ-ճերմակ չի, որ ասեմ՝ սիպտակ:
Վարդ շա´տ եմ տեսե: Կարմիր, մի քիչ բաց, դեղին ու ճերմակ,
Բայց սրանք չկան սիրուս այտերին, որ տան երանի:
Օծանելիքի բույրն առավե´լ ա, միանշանա´կ,
Քան սիրեցյալիս գա´ղջ արտաշունչը, հո´տը բերանի:
Սիրելուս ձենը շա´տ ա դուր գալի, բայց դա´րդ՝ չի քավում —
Ոնց որ սոխակի երգն անզուգական: Լա´վ եմ հասկանում,
Որ իմ սիրելին ծա´նր ա քայլում ու չի կաքավում
Աստվածուհու պես, կամ էլ եղնիկի — հեչ չի´ նմանում:

Գրո´ղը տանի, սերըս հազվագյո´ւտ մարդ ա, իրակա´ն,
Ավելի շքեղ, քան հորինովի յա´րը գովական:

131

Thou art as tyrannous, so as thou art,

As those whose beauties proudly make them cruel;

For well thou know'st to my dear doting heart

Thou art the fairest and most precious jewel.

Yet, in good faith, some say that thee behold

Thy face hath not the power to make love groan:

To say they err, I dare not be so bold,

Although I swear it to myself alone.

And, to be sure that is not false I swear,

A thousand groans but thinking on thy face

One on another's neck do witness bear

Thy black is fairest in my judgement's place.

In nothing art thou black save in thy deeds,

And thence this slander as I think proceeds.

Հաստա´տ եմ ասում, բռնակա´լ ես դու — սրտո´վ ու հոգով,
Ու աշխարհի սա´ղ սիրունների պես — գոռո´զ ու դաժան,
Որովհետեւ լա´վ գիտես, որ հոգիս խարխուլ — լո´ւռ ակնածանքով,
Քե´զ ա համարում միակ պարգեւը — պաշտելու արժան:
Ու քեզ իմացող շա´տ մարդ ա ասում, համոզված ու չոր, —
«Էնքան չքնաղ չե´ս, որ քեզ նայելուց լա´ն ու տառապեն»:
Շատ ըռիսկ չունեմ — իրանց հետ վիճեմ, բայց գիտե´մ, չէ՞, որ
Էնքան չքնաղ չե´ս, որ տեսքիդ վրա ձոն ու երգ կապեն:
Բայց մե´կ ա ախր, ի´նչ էլ որ ասեն, հազզա´ր հառաչեմ —
Իրար հետեւից կամ վրա-վրա — հենց քե´զ եմ հիշում,
Էլ անհնա´ր ա, անունըդ չտամ ու քեզ չկանչեմ,
Ու քու թունդ սե´վը — կասկած չի´ դառնում ու հոգիս մաշում:

Բայց քու վարքից զատ — քու ո´չ մի բանը սեւ չի ավելի:
Վարքի´դ համար են քեզ չարախոսում, նորի´ց ու էլի:

132

Thine eyes I love, and they, as pitying me,

Knowing thy heart torments me with disdain,

Have put on black, and loving mourners be,

Looking with pretty ruth upon my pain.

And truly not the morning sun of heaven

Better becomes the grey cheeks of the east,

Nor that full star that ushers in the even

Doth half that glory to the sober west,

As those two mourning eyes become thy face.

O let it then as well beseem thy heart

To mourn for me, since mourning doth thee grace,

And suit thy pity like in every part.

Then will I swear beauty herself is black,

And all they foul that thy complexion lack.

Քու սեւ աչքե´րն եմ անսահման սիրում, որ մի´շտ, ամմե´ն օր,
Ի´նձ են չարչարում իրանց անըսպառ արհամարանքով:
Սրանք նման են սեւշոր գեղուհու, ով լուռ, սգավոր,
Գթո´վ ա նայում, բայց եւ մատների նեղլիկ արանքով:
Վառ այգաբացին Արուսյակն ընենց շուքով չի´ սազում
Խնդուն ու զվարթ գոռ արեւելքի լուսավառ գույնին,
Գիշերը բերող Իրիկնաստղը, հաստատ եմ ասում,
Էնքան վայել չի´ խոլ արեւմուտքի խավարի թույնին,
Ինչքան աչքե´րդ, անտարբեր ու սեւ, որ դե´մք են համայն:
Դե որ ըտենց ա, թո հոգուդ տեսքն է´լ դառնա սգավոր,
Որ ինքն է´լ, նույն ձեւ, ողբա´ իմ համար, ցավո´վ ամենայն,
Որ ինքն է´լ սազի — քու ամեն մասի գույնին սեւավոր:

Էդ վախտ կյերդվեմ, որ գեղեցիկը — սեւ´ ա անպայման,
Դաժե կյաժ ըլնի, կամ շեկ, կամ սիպտակ, կերպիդ ո´չ նման:

133

Beshrew that heart that makes my heart to groan

For that deep wound it gives my friend and me!

It's not enough to torture me alone,

But slave to slavery my sweet'st friend must be?

Me from myself thy cruel eye hath taken,

And my next self thou harder hast engrossed:

Of him, myself, and thee, I am forsaken,

A torment thrice threefold thus to be crossed.

Prison my heart in thy steel bosom's ward,

But then my friend's heart let my poor heart bail;

Whoe'er keeps me, let my heart be his guard,

Thou canst not then use rigor in my jail.

And yet thou wilt; for I, being pent in thee,

Perforce am thine, and all that is in me.

Անե´ծք էն սրտին, որ իմ սեփական ու իմ ընկերի´
Հոգիների´ն ա խորը տառապանք ու տանջանք տալի:
Ես հերիք չէի՞, որ վեկալեցիր իրան է´լ գերի,
Իրա´ն, իմ քաղցրի´ն, սարքիր քու ճորտը, խե´ղճ, աղետալի:
Քու դաժան քայլով — ի´մ անձը ինձնից ի´նքդ զատեցիր,
Ի´մ եսի կեսը խլեցիր ինձնից — քու էությա´մբ չար,
Ու կյանքն առանց քեզ ու առանց իրա´ — չոր ա, ցանուցիր
Ու եռապատիկ մի չարչարա´նք ա, խղճո´ւկ ու անճար:
Իմ հոգին է´լ առ, ու քից քու հոգու զնդա´նը պողպատ,
Բայց է´ն պայմանով, որ հենց ի´մ հոգին էդ հոգուն հսկի,
Դառնա հավատչյա´ ու գրավական, աննկո´ւն մի պատ,
Որ քու չար կամքը, որ ո´ւժ ա հմի, զնդանում փսկի´:

Չէ´, չէ´: Չի´ փսկի: Ախր ի´մ տունն ա քու էդ զնդանը,
Ու հենց է´ն գլխից, իրա մեջն ինչ կա, ի´մն ա, ի´մ տանը:

134

So, now I have confess'd that he is thine,

And I myself am mortgaged to thy will,

Myself I'll forfeit, so that other mine

Thou wilt restore, to be my comfort still:

But thou wilt not, nor he will not be free,

For thou art covetous and he is kind;

He learned but surety-like to write for me

Under that bond that him as fast doth bind.

The statute of thy beauty thou wilt take,

Thou usurer, that put'st forth all to use,

And sue a friend came debtor for my sake;

So him I lose through my unkind abuse.

Him have I lost; thou hast both him and me:

He pays the whole, and yet am I not free.

Ասե´լ եմ արդեն, ընկերըս քո´ւնն ա, քե´զ ճո´րտ ու եսիր*,
Ու ես ինքս էլ — քե´զ եմ հանձնվե, քո´ւ կամքին գրավ:
Ես իմ գրավը ի´նքս կմարեմ, բայց ընկերո´ջս, կեսի´ն իմ եսի —
Դու պիտի հե´տ տաս, ինձ մխիթարե´ս, որ դառնաս իրա´վ:
Բայց հետ չե´ս տալի, ու իմ ընկերը չի´ դառնա ազատ,
Որովհետեւ էությամբ դու շա´տ ես ագահ, իսկ ի´նքը՝ անկամ:
Ինքն էսի գիտեր, ախր շա´տ էի իրան հարազատ,
Ու ինձ հետ տալու մուրհակը կնքեց հե´շտ ու ինքնակամ:
Ո´վ դու, վաշխառու, քու չքնաղության տոկոսը կառնե´ս,
Ախր քու վաշխը ամենայն ի´նչը վեկալեց տարավ,
Ու հմի եսիս կե´սն ա քեզ գրավ: Մնացի ան-«կես»,
Ու կորցրի իրան — քու դաժան ու չար վարքի´ց անիրավ:

Մի կեսըս, թեեւ, ճորտությամբ մարեց — սաղ պարտքն անթերի,
Դու մե´զ շահեցիր, ես — կե´սըս կորցրի — ինքըս է´լ — գերի´:

–––––
* Եսիր-ը գերին ա:

135

Whoever hath her wish, thou hast thy Will,

And Will to boot, and Will in overplus;

More than enough am I that vex thee still,

To thy sweet will making addition thus.

Wilt thou, whose will is large and spacious,

Not once vouchsafe to hide my will in thine?

Shall will in others seem right gracious,

And in my will no fair acceptance shine?

The sea, all water, yet receives rain still,

And in abundance addeth to his store;

So thou being rich in Will, add to thy Will

One will of mine, to make thy large Will more.

Let no unkind, no fair beseechers kill;

Think all but one, and me in that one Will.

Կնանիք, սաղն է´լ, ունեն մի Վիլ-բան, ու դու է´լ ունես
Առատ-առատ բան, ոչ պակաս մի բան, ու չես էլ — անբան:
Ես է´լ անբան չեմ, որ բան-ման չուզեմ, ասես. «Անբա´ն ես»:
Քու քաղցր բանը անընդհա´տ կուզեմ կամքով միաբան:
Բա հեչ մի անգամ բան չտա՞ս դու ինձ, չթողա՞ս, որ ես
Էդ լեն ու արձակ բանիդ մեջ պահեմ բա´նըս սեփական:
Ուրեմն ուրիշի բաներն ավե՞լ են, որ էդքան դեմ ես
Իմ միակ բանին, ախր ինչո՞վ չի իմ բանն իսկական:
Տեղով մեկ ջուր ա սաղ օվկիանոսը, բայց անձրեւ ու գետ,
Վտա´կ — բյուր հազար — լցվում են մեջը ու տեղավորվում:
Օրինա´կ վեկալ, բանդ հաշտացրո´ւ իմ էս բանի հետ,
Որ բանս ասի. «Լե´ն ու հանգիստ եմ ե´ս տնավորվում»:

Դաժան մի էղի ու բան մի ասա բանի վազողին,
Սաղին է´լ տեղ տու, բայց համ էլ իմ էս — բան-ման ուզողին:

–––––
* Անգլերեն William անունի Will կրճատը նախ չափազանց գործածական օժանդակ բայ ա, համ էլ նշանակում ա. «կամք (նաեւ՝ կտակ, վերջին կամք), իղձ, ցանկություն, տենչ», իսկ էն օրերի խոսակցական անգլերենում՝ էլ բազում սեքսուալ իմաստ ունի, ոնց որ հայերենի «բան» բառը ունի իգական ու արական անդամների իմաստ («գործիք, հաջաթ» եւն):

136

If thy soul check thee that I come so near,

Swear to thy blind soul that I was thy Will,

And will thy soul knows is admitted there;

Thus far for love, my love-suit, sweet, fulfil.

Will will fulfil the treasure of thy love,

Ay, fill it full with wills, and my will one.

In things of great receipt with ease we prove

Among a number one is reckoned none:

Then in the number let me pass untold,

Though in thy store's account I one must be;

For nothing hold me, so it please thee hold

That nothing me, a something sweet to thee.

Make but my name thy love, and love that still,

And then thou lovest me for my name is Will.

Թե սրտնեղում ես, որ Վիլ-բանը շա´տ, շա´տ չի քեզնից զատ,
Քրֆի քո´ւ սրտին, որ չի նկատում, որ քո´ւ բանն էի:
Ախր լա´վ գիտե´ս, որ բանըս արդեն քե´զ էր հարազատ:
Հանուն սիրո չէ՞ր, ո´վ բանի հայցվոր, որ բանում էի:
Բանըս կբանի ու կիրագործի ի´ղձըդ անհատակ:
Քու բազում բանից — բա կարա՞ս ասես. «Վի´լն ա փինաչին:
Բանի պահանջը ինչքան շատ ըլնի, ո´վ դու, բա´նկատակ,
Բոլոր բաներից էսի´ ա մենակ բա´նը առաջին:
Լիքը բանի մեջ գուցե չէրեվա բա´նը անծպտուն,
Բայց բանվորներիդ մատյանի էջին թո մի Վիլ ըլնի´:
Լոկ անվան համար էս բանն է´լ պահի, ու մի´ թող անտուն:
Որ չըլնի, ոչինչ, բայց էղավ, ախր, քե´զ քաղցր կըլնի:

Անունի´ս խաթեր սիրի ինձ հավետ: Վիլը անբան չի:
Չասես. «Վիլը հեչ»: Բա´ն անտեսելը բանի նման չի´:

–––––
* Տես նախորդ սոնետի տակի դիտողությունը:

137

Thou blind fool, Love, what dost thou to mine eyes,

That they behold, and see not what they see?

They know what beauty is, see where it lies,

Yet what the best is take the worst to be.

If eyes, corrupt by over-partial looks,

Be anchored in the bay where all men ride,

Why of eyes' falsehood hast thou forged hooks,

Whereto the judgement of my heart is tied?

Why should my heart think that a several plot,

Which my heart knows the wide world's common place?

Or mine eyes seeing this, say this is not,

To put fair truth upon so foul a face?

In things right true my heart and eyes have erred,

And to this false plague are they now transferred.

Կույր ու ապուշ Սե´ր, դու իմ աչքերը էս ի՞նչ ես դարձնում,
Որ հա´ նայում են, բայց բա´ն չեն տենում — մի անգամ գոնե:
Սրանք լավ գիտեն, թե չքնաղն ի´նչ ա, բայց չեն է´լ հարցնում,
Թե խի՞ են վա´տը համարում վսեմ, չքնա´ղ ու գունեղ:
Թե՞ խեղճ աչքերըս, որ հարամվել են քու ժա´նտ, սեթեւեթ
Աչք ու հայացքից, քո´ւ ծովածոցում, բա´ց ու ընդհանուր,
Ընե´նց ես դյութում, հոգեվո´րս կախարդ, որ իսկույն եւեթ
Իրանք չիմանա´ն, գնացի՞ն, էկա՞ն, ու ո´րտեղից ո´ւր:
Ո՞նց ա, որ հոգիս քե´զ ա համարում ի´մը, սեփական,
Երբ որ, ճիշտն ասած, զբոսայգի´ն ես հանուր աշխարհի:
Խի՞ են աչքերս կեղծը համարում — սուրբ, անապական,
Ու քու չար դեմքը — բռնում դասում են վսեմի´ շարին:

Իմ աչք ու հոգին, չտարբերելով ո´չ բարի, ո´չ ախտ,
Դեմքիդ նայելուց — ճիշտ են համարում կեղծի´քդ ժանտախտ:

138

When my love swears that she is made of truth,

I do believe her, though I know she lies,

That she might think me some untutored youth,

Unlearned in the world's false subtleties.

Thus vainly thinking that she thinks me young,

Although she knows my days are past the best,

Simply I credit her false-speaking tongue:

On both sides thus is simple truth suppressed.

But wherefore says she not she is unjust?

And wherefore say not I that I am old?

O, love's best habit is in seeming trust,

And age in love loves not t'have years told.

Therefore I lie with her, and she with me,

And in our faults by lies we flattered be.

Երդվո´ւմ ա սերըս, թե ճշմարի´տ ա — ինքը ծերից ծե´ր,
Ու հավատում եմ, չնայած գիտեմ (գուցե կարիքից),
Որ ձե´վ ա անում՝ յանի ջահել եմ, անփորձ ու ո´չ ծեր,
Ու անտեղյա´կ եմ էս մեծ աշխարհի չարիք-բարիքից:
Ու արդեն ինքըս ասում եմ հենց ի´նձ. «Ի´նքն ա հավատում,
Որ պատանի´ եմ, չնայած գիտի´, դարըս ոսկեզօծ —
Անցյա´լ ա արդեն»: Ու իրա սուտը արդեն չե´մ ատում:
Սրա համար էլ սուտ ենք էրկուսո´վ, առանց լաց ու կոծ:
Բայց ախր ինքը խի՞ ա հա ասում, «Սուտ չեմ արարում»,
Ու խի՞ ա ասում, թե պատանի եմ: Էլի՞ կարիքից:
Է´ն սերը սեր չի, ում ասածները ճիշտ չեն համարում —
Ծեր մարդու սերը չի ուզում լսի — մի խո´սք տարիքից:
Չքմեղանալով, սրա´ համար ա, որ սուտ ենք ասում,

Ու հե´նց անկողնում թե «ջա´ն» ենք ասում, թե «ջա´ն» ենք լսում:
Շեքսպիրի բնագրի վերջի կուպլետը գերազանց բառախաղի մի վկայությունն ա: Անգլերեն lie բառը էրկու գլխավոր իմաստ ունի, «սուտ ասել»-ը ու «պառկել»-ը: I lie with her-ն նշանակում ա. «ես, իրա հետ միասին, սուտ եմ ասում», բայց, համ էլ. «ես, իրա հետ միասին, պառկում եմ»:

–––––

139

O call not me to justify the wrong

That thy unkindness lays upon my heart;

Wound me not with thine eye but with thy tongue;

Use power with power, and slay me not by art.

Tell me thou lov'st elsewhere; but in my sight,

Dear heart, forbear to glance thine eye aside;

What need'st thou wound with cunning when thy might

Is more than my o'erpressed defense can bide?

Let me excuse thee: 'Ah, my love well knows

Her pretty looks have been mine enemies,

And therefore from my face she turns my foes,

That they elsewhere might dart their injuries.'

Yet do not so, but since I am near slain,

Kill me outright with looks, and rid my pain.

Էլ մի´ համոզի, որ քու անվողորմ վարքն արդարացնեմ —
Էղած-չէղածի մեղքը բարդելով ի´մ սիրտ ու հոգուն:
Օրե´նք արա քեզ — «Լեզո´ւ ընդ ական»: Չերկարացնեմ,
Ինձ մի´ սպանի քու նուրբ ձեւերով: Հայացքդ տոկուն,
Ուրիշ կողմ մի´ տար, ու լեզվո´վ ասա. «Ա´յլ մարդ եմ սիրում»:
Ախր, սիրելիս, բա հեչ կարիք կա՞ նենգ սլաքներիդ:
Իմ ամրոցները, հաղթ ու անառիկ, ծնկի ա բերում
Քու վարք ու բարքի զորությո´ւնն ահեղ, գրո´հն աչքերիդ:
Թույլ տու, քեզ ներեմ: Ախր իմ սերը գիտի շատ-շատ լավ,
Երբ հեռացնում ես ոսոխ աչքերդ իմ հեգ էրեսից,
Մի ուրի´շ մարդ ա ենթակա դառնում վնասիդ անբավ:
Ում էլ որ նայես, հենց ի´նձ ես փրկում հենց ի´մ իսկ եսից:

Բայց թարգի´ էտի, հոգնե´լ եմ վաղուց — աչքերիդ դավից:
Նայի աչքերիս ու սպանի´ ինձ — ազատի´ ցավից:

140

Be wise as thou art cruel, do not press

My tongue-tied patience with too much disdain,

Lest sorrow lend me words, and words express

The manner of my pity-wanting pain.

If I might teach thee wit, better it were,

Though not to love, yet, love, to tell me so -

As testy sick men, when their deaths be near,

No news but health from their physicians know.

For if I should despair, I should grow mad,

And in my madness might speak ill of thee;

Now this ill-wresting world is grown so bad,

Mad slanderers by mad ears believed be,

That I may not be so, nor thou belied,

Bear thine eyes straight, though thy proud heart go wide.

Անգթությանդ գո´նե հավասար ֆա´հմ ունենայիր,
Չափը չանցնե´իր, լեզուդ քաշեիր — ու մնայիր զուսպ:
Կարծում ես խոսքը հեչ բան չէ՞ր փոխի: Թե սուս մնայիր,
Ցավըս չէ´ր գժվի, ու լեզուս բացեր, դարձներ ինձ անզուսպ:
Նման էն ջղայն ու հիվանդ մարդուն, արդեն մահաշունչ,
Ով իր բժշկից մի´ լուր ա ուզում, լուր առողջությա´ն,
Ես է´լ եմ ուզում — ընե´նց բան անեմ, չըլնես անմռունչ,
Գոնե բառերո´վ սեր արտահայտես, ի սեր գթության:
Անհույս մնացի — հաստա´տ կգժվեմ — ու, խելառ-խելառ,
Էս ու էն յանը կչարախոսեմ քու վարք ու բարքից:
Էս գիժ աշխարհն էլ բամբա´ս ա ուզում, զրպարտանք ու շա´ռ,
Լիքն անզոր միտք կա, ով լուր ա ուզում սեւ նեռ ու չարքից:

Որ ես չգժվեմ, դու էլ բամբասի զոհը չդառնա´ս,
Նայի աչքերի´ս, թեկուզ ալեկոծ հոգուդ բռնանաս:

141

In faith, I do not love thee with mine eyes,

For they in thee a thousand errors note,

But 'tis my heart that loves what they despise,

Who in despite of view is pleased to dote.

Nor are mine ears with thy tongue's tune delighted,

Nor tender feeling to base touches prone,

Nor taste, nor smell, desire to be invited

To any sensual feast with thee alone;

But my five wits nor my five senses can

Dissuade one foolish heart from serving thee,

Who leaves unswayed the likeness of a man,

Thy proud heart's slave and vassal wretch to be.

Only my plague thus far I count my gain,

That she that makes me sin awards me pain.

Հաստա´տ եմ ասում, աչքե՞րս հո չեն, որ քեզ են սիրում,
Որովհետեւ աչքերս մեջդ տենում են — արա´տ, հազզա´ր բյուր:
Հոգի´ս ա պաշտում — ինչը որ աչքս ա´ռ ա համարում,
Հոգո´ւս դավերն են աչքով տեսածս ծռում, դարձնում թյուր:
Լսելիքիս է´լ քու ձենն ու լեզուն հեչ չեն գոհացնում,
Ոչ էլ շո´ւնչդ մեղմ, կամ էլ խաղե´րը քու աչք ու ունքի,
Կամ հա´մ ու բույրդ: Սրա´նք չեն աչքս խելագար դարձնում,
Սրա´նք չեն կանչում կամ հրավիրում անզուսպ խնջույքի:
Ու հնգյակները իմ զգայական կամ էլ բանական*
Արգելք չե´ն բնավ, որ քեզ ծառայի իմ ապուշ հոգին,
Դառնա քու հպարտ, եսասեր սրտի ճո´րտը իսկական,
Մոռանա հա´րգը գոռ տղամարդու, ու դեմըդ չոքի:

Բայց մեղքն էս ժանտախտ — մի´շտ եմ համարել կենսատու մի ախտ,
Ինձ ճորտացնելով — շնորհում ես ինձ — դժո´խք ու դրա´խտ**:

–––––
* Ելիզավետյան Անգլիայում հինգ զգայարանին համապատասխան էր հինգ մտավոր զգայություն, ֆայմը, երեւակայությունը, ֆանտազիան, գնահատելու ունակությունը ու հիշողությունը:
** Բնագրի հակասությունը կվերանա, եթե ընթերցողը ցավը համարի երանություն:

142

Love is my sin, and thy dear virtue hate,

Hate of my sin, grounded on sinful loving.

O but with mine compare thou thine own state,

And thou shalt find it merits not reproving,

Or if it do, not from those lips of thine,

That have profaned their scarlet ornaments,

And seal'd false bonds of love as oft as mine,

Robbed others' beds' revenues of their rents.

Be it lawful I love thee, as thou lov'st those

Whom thine eyes woo as mine importune thee:

Root pity in thy heart, that when it grows

Thy pity may deserve to pitied be.

If thou dost seek to have what thou dost hide,

By self-example mayst thou be denied.

Իմ մեղքը — սե´րն ա: Մեղքս ատելու իրավունքն ունե´ս:
Մի ա´նկասկած մեղք, ինչի ակունքը հեշտա´նքն ա կրքի:
Բայց ինքդ, ախր, էս ախտամեղքից իսկի է´լ զերծ չես:
Թե հայացք ձգես տենչերիդ շարքին, էսի չե´ս հերքի:
Խոսքն ատելության — քո´ւ շուրթերից չի, որ պիտի հնչի:
Դու հարամել ես քու ալ շրթունքը հենց է´ն օրերին,
Երբ որ թույլ տվիր, որ թե ա´ջ, թե ձա´խ, համբույրդ դաջի
Ինձ ու օտարին, համ էլ դավաճան ամուսիններին:
Կուզե՞ս — իմ սիրտն էլ դուրըս էկածի սերը նվաճի,
Ոնց որ հենց քո´ւնն ա թարմ սերը մուրում ամմե´ն ուղեկցի:
Սե´ր տնկի մեջը սեփական սրտիդ, որ երբ սա աճի,
Կարեկցեն իրան, ու ինքն էլ այլո´ց սիրուն կարեկցի:

Բա´ն ես ման ես գալի, ինչը ուրիշին ինքդ չես տալի,
Դե, մի´ բողոքի, որ տվողները մոտիկ չեն գալի:

143

Lo, as a careful housewife runs to catch

One of her feathered creatures broke away,

Sets down her babe and makes all swift dispatch

In pursuit of the thing she would have stay,

Whilst her neglected child holds her in chase,

Cries to catch her whose busy care is bent

To follow that which flies before her face,

Not prizing her poor infant's discontent:

So runn'st thou after that which flies from thee,

Whilst I, thy babe, chase thee afar behind;

But if thou catch thy hope, turn back to me,

And play the mother's part, kiss me, be kind:

So will I pray that thou mayst have thy Will,

If thou turn back, and my loud crying still.

Նայի´, գեղջկուհին ո´նց ա վազ տալի, որ իր փետրաթեւ
Աքլորը բռնի, որ էսի, հանկարծ, չէթա ու կորի,
Ու գրկի որդուն դնում ա գետին, որ հեշտ ու թեթեւ
Լարի թռչունին, որ հասնի, բռնի, նորից հե´տ բերի:
Լքված էրեխեն, հուսահատ լալով, տոտիկ ա անում,
Որ մորը հասնի, դավաճա´ն մորը, ով, պարտքը թողած,
Օտար մեկի´ն ա հույսով հետեւում, ու չի իմանում,
Որ հենց ի´ր որդին — մնացել ա ո´րբ, խե´ղճ ու նվաղած:
Դու է´լ ես վազում — մենակ հենց քեզնից փախնողի´ն բռնես,
Այնինչ, ե´ս, որդիդ, հեռվից գալիս եմ, որ քե´զ միանամ:
Հենց իրան բռնես, աղաչո´ւմ եմ քեզ, դադարըդ կառնես,
Որ մոր պես հե´տ գաս, գրկե´ս, համբուրե´ս, որ ես լիանամ:

Տո´, աստված անի, քու էդ Վիլ-բանը ա´նպայման բռնես,
Որ հետո հետ գաս — ի´մ լացը կտրես, հեռու չթռնե´ս:

144

Two loves I have, of comfort and despair,

Which like two spirits do suggest me still:

The better angel is a man right fair;

The worser spirit a woman coloured ill.

To win me soon to hell, my female evil

Tempteth my better angel from my side,

And would corrupt my saint to be a devil,

Wooing his purity with her foul pride.

And whether that my angel be turned fiend

Suspect I may, but not directly tell,

But being both from me, both to each friend,

I guess one angel in another's hell.

Yet this shall I ne'er know, but live in doubt,

Till my bad angel fire my good one out.

Էրկո´ւ սեր ունեմ — թե´ հուսակոտոր, թե´ մխիթարող:
Էրկու ոգու պես, մե´կը հրեշտակ, չքնա´ղ տղամարդ,
Մի´շտ ծառայակամ, ու մի´շտ ձեռի տակ, ամենակարո´ղ —
Ոնց որ մյուսը, էն չար կի´ն-ոգին, թուխ-մա´շկը հպարտ:
Էս չար սատանան գայթակղում ա իմ հրեշտակին,
Որ ինձ վեկալի ու վռազ կոխի դժո´խքն իր անձուկ:
Ու թե կարենար, դիվահմայքով՝ մեղկ ու հեշտագին,
Կաղտոտե´ր սրբիս — դժո´խք հնոցում արճճահեղձուկ:
Ու էս էրկուսն էլ, ջո´կ ու առանձին, ընկե´ր են իրար,
Ու բնակվում են դժոխք-դրախտում մեկը մյուսի:
Բայց կկարենա՞, սատանան ահեղ, սրբիս դարձնի չար,
Իր խոլ դավերով: Երեւի, գուցե, հաստատ չեմ ասի:

Ի՞նչ կըլնի վերջը: Ըսենց էլ կապրեմ, լուռ ու սուսուփուս,
Մինչեւ չար ոգիս իմ բարի սրբին չվռնդի դուս*:

–––––
* Անկասկած, սոնետը նորից բազմարժեք ա ու աղերս ունի Վիլ-բանի թեմային:

145

Those lips that Love's own hand did make

Breathed forth the sound that said 'I hate'

To me that languish'd for her sake;

But when she saw my woeful state,

Straight in her heart did mercy come,

Chiding that tongue that ever sweet

Was used in giving gentle doom,

And taught it thus anew to greet:

'I hate' she altered with an end,

That follow'd it as gentle day

Doth follow night, who like a fiend

From heaven to hell is flown away;

'I hate' from hate away she threw,

And saved my life, saying 'not you'.

— Ես ատո´ւմ եմ, —ասաց կամաց —
Սիրեցյալս էրոսածին,
Բայց երբ տեսավ ինձ կարկամած,
Չուզեց խառնի չորը թացին,
Ու հիշեց իր գութը բարի,
Ու իր լեզվին խրատելով,
Որ սա քաղցր խոսք արարի,
Սիրտս շահի — չդատելով,
«Ատում եմ»-ի չար խավարին
Լուսի մի շող ավելացրեց,
Կյանքս փրկեց խոսքով բարի,
Չարի շունչը լրիվ ցրեց.

— Ատում եմ, բայց… ոչ քեզ, — ասաց,
Ու փշրվեց չարն իմ լսած:

–––––
* Էսի Շեքսպիրի 154 սոնետից միակն ա, ինչի մետրիկան ուրիշ ա ու համ էլ 8 վանկանոց ա, մնացածները 10-անոց են: Շեքսպիրագետները ենթադրում են, որ էսի իրա 18 տարեկան վախտն ա գրե ու նվիրել ա իրա կնոջը, Ann Hathaway-ին: Համարվում ա, որ էսի իրա ամենաթուլ սոնետն ա:

146

Poor soul, the centre of my sinful earth,

[ ] these rebel powers that thee array

Why dost thou pine within and suffer dearth,

Painting thy outward walls so costly gay?

Why so large cost, having so short a lease,

Dost thou upon thy fading mansion spend?

Shall worms, inheritors of this excess,

Eat up thy charge? Is this thy body's end?

Then soul, live thou upon thy servant's loss,

And let that pine to aggravate thy store;

Buy terms divine in selling hours of dross;

Within be fed, without be rich no more:

So shall thou feed on Death, that feeds on men,

And Death once dead, there's no more dying then.

Իմ թշվա´ռ հոգի, տաճա´ր իմ անձուկ, մեղսո´տ կեցության,
Որ զարդարվել ես հակի´նթ ու ոսկով, մե´ղկ ու ապստամբ,
Ինքդ կծկված — անձուկ զնդանում չարի´ հեծության,
Հանդես ես գալի ճա´ռ ու երգերով, ցընծաձա´յն ու բա´մբ:
Դղյակդ ախր, վարձո´վ ա տրված, անցվո´ր ա անշուշտ,
Բայց էդ թա´նկ գնո՞վ: Չկա´ ’նենց դղյակ — հավիտենական,
Որ, վերջիվերջո, սնունդ չդառնա´ որդերին անկուշտ:
Ուրիշ գին չկա՞ր: Բա շատ չէ՞ր գինն էդ — այլաշխարհական:
Թո քու դղյակը — դառնա օրրանը հոգու կաճառի,
Թո քու դղյակը — երկնայի´ն սնունդ լցվի օր օրի,
Աստվածայի´նն առ, ունայն ժամերդ վեկալ վաճառի´,
Թո քու զնդա´նը, պերճանքը դրսի —էթա ու կորի´:

Դո´ւ սնվի Մահով: Մահի սնունդը հենց մա´րդն ա ագահ:
Հենց Մահին խժռես, էլ Մահը չի´ ըլնի, ու կըլնես անմա´հ:

147

My love is as a fever, longing still

For that which longer nurseth the disease,

Feeding on that which doth preserve the ill,

Th'uncertain sickly appetite to please.

My reason, the Physician to my love,

Angry that his prescriptions are not kept,

Hath left me, and I desperate now approve,

Desire is death, which Physic did except.

Past cure I am, now Reason is past care,

And frantic mad with evermore unrest,

My thoughts and my discourse as madmen's are,

At random from the truth vainly expressed:

For I have sworn thee fair, and thought thee bright,

Who art as black as hell, as dark as night.

Սերըս նման ա հարատեւ տենդի — առանց խումարի,
Ու հենց էդ տե´նդն ա հիվանդությունս անընդհատ սնում —
Ո´ւժ տալի դրան, ու հեչ չի թողում, որ ախտը մարի,
Հա´ փորփրում ա նոր անթեղվածը — ախորժա´կ ծնում:
Դատողությունս, որ պիտի ըլներ բժի´շկն իմ բախտի,
Թո´ւնդ կատաղելով, որ իր դեղերը արհամարhեցի,
Հեռացա´վ ընձնից, ու ես տենում եմ, որ կի´րքն իմ ախտի
Մա´հ ա ու վախճան: Բժշկի ասածն իզո´ւր չարեցի:
Էլ ի՞նչ ըսթափ միտք կամ Դատողություն: Մենք սահմանն անցա´նք:
Ու անմեղսունակ, թափառ ու դեգեր, հավե´րժ անտեղի
Քայլերով իզուր, գործըս ու խոսքըս — ծո´ւռ ու զառանցանք,
Ու էլ չեմ ջոկում, ասածս ի՞նչ ա, թո՞ւյն ա, թե՞ լեղի:

Խի՞ էի երդվում, որ հանդիպել եմ հրաշք չքնաղի,
Երբ որ գիտեի — դժո´խք գիշեր ես, սեւ´ ու դառնաղի*:

–––––
* Էս սոնետն կուպլետն էնքան ա խրթին ու կոպիտ, որ անգլիացի շեքսպիրագետները զարմացած ասում են, որ էսի ոնց որ խենթացած սիֆիլիտիկի գրածն ըլնի:

148

O me! what eyes hath love put in my head,

Which have no correspondence with true sight?

Or, if they have, where is my judgement fled,

That censures falsely what they see aright?

If that be fair whereon my false eyes dote,

What means the world to say it is not so?

If it be not, then love doth well denote

Love's eye is not so true as all men's: no,

How can it? O how can love's eye be true,

That is so vexed with watching and with tears?

No marvel then, though I mistake my view:

The sun itself sees not till heaven clears.

O cunning love, with tears thou keep'st me blind,

Lest eyes, well seeing, thy foul faults should find.

Ի՞նչ տեսակ աչք ա Սերն ինձ շնորհել, որ ընդունակ չի
Պարզ ու իրակա´ն ճշմարտությունը անխաթար տենա:
Թե տենում ա էլ, բա խելքս ո՞ւր ա, խի՞ ա փինաչի,
Աչքի տեսածը խի՞ ա ծռմռում, որ բան չմնա:
Թե աչքս ճի´շտ ա իրա տեսածը համարում չքնաղ,
Բա սաղ աշխարհը խի՞ համաձայն չի — մի´շտ, կլոր տարին:
Թե սխալվում ա, կնշանակի — սե´րն ա աղավաղ,
Ու ճիշտ են ասում. «Սերը էկել ա, կպե աթարին»:
Հարցնում եք, թե խի՞: Ո՞նց կարա սիրո աչքը տենա պա´րզ,
Երբ առանց դադար ու հեկեկալով խանդո´ւմ ա, լացո´ւմ:
Կնշանակի (թե ճշմարիտը ե´ս չեմ դարձնում թարս),
Արեւն է´լ ա քոռ, թե որ դեմքն իրա — ամպը չի բացում:

Նե´նգ ու խարդախ Սեր, լացե´լ ես տալի — աչքս քոռանա´,
Որ չար գործերդ հանկարծ չտենա, կամ էլ — մոռանա´:

149

Canst thou, O cruel, say I love thee not,

When I against myself with thee partake?

Do I not think on thee, when I forgot

Am of myself, all tyrant for thy sake?

Who hateth thee that I do call my friend?

On whom frown'st thou that I do fawn Upon?

Nay, if thou lour'st on me, do I not spend

Revenge upon myself with present moan?

What merit do I in myself respect

That is so proud thy service to despise,

When all my best doth worship thy defect,

Commanded by the motion of thine eyes?

But, love, hate on, for now I know thy mind:

Those that can see thou lov'st, and I am blind.

Քարսի´րտ անհոգի, բա կարա՞ս ասես, թե քեզ չեմ սիրում,
Երբ բռնանում եմ իմ էությա´նը, որ քե´զ մոտենամ:
Մտքինս դո՞ւ չես, երբ մոռանալով, որ քեզ չեմ տիրում,
Ապրում եմ հանուն — քո´ւ սիրո մենակ, որ քո´ւնը մնամ:
Ընկե՞ր եմ դառնում է´ն արարածին, ում դո´ւ ես ատում,
Թե՞ շողոմել եմ է´ն տեսակ մեկին, ով քե´զ ա տհաճ:
Բա դու չե՞ս տենում, երբ ինձ նայելուց աչք-ունք ես կիտում,
Կյանքս դառնում ա խավար ու մռայլ ու լալահառաչ:
Մեջս կա՞ մի գիծ, ինչը ես հարգեմ, թե էտի հանկարծ
Քու արած քայլը կամ քու շնորհը չգնահատի:
Ախր սա´ղ սրտով լոկ քե´զ եմ պաշտում, անշե´ղ ու անհարց:
Աչքդ էլ թարթես, կայծակի նման թռնում եմ ոտի:

Էէէ, քեզ լա´վ գիտեմ: Ատում ես, ատի´, ա´յ երախտամոռ,
Բռնի ու սիրի աչք ունեցողին: Ե´ս — վաղո´ւց եմ քոռ:

150

O, from what pow'r hast thou this pow'rful might

With insufficiency my heart to sway,

To make me give the lie to my true sight,

And swear that brightness doth not grace the day?

Whence hast thou this becoming of things ill,

That in the very refuse of thy deeds

There is such strength and warrantise of skill

That, in my mind, thy worst all best exceeds?

Who taught thee how to make me love thee more

The more I hear and see just cause of hate?

O, though I love what others do abhor,

With others thou shouldst not abhor my state.

If thy unworthiness raised love in me,

More worthy I to be beloved of thee.

Ախր ո՞րդուց քեզ — էսքան զորություն, որ անշուք հալով
Գաս ու տիրանաս իմ սի´րտ ու հոգու անկյունների´ն սաղ,
Ու ե´ս, հենց ի´նքս, ի´մ իսկ աչքերին չհավատալով,
Ասեմ, թե քու դեմ — լուսը խավա´ր ա, ու դո´ւ ես չքնաղ:
Ո՞նց ա, որ նույնիսկ բարին ծռելու ու չար սարքելու
Քու ձիրքը հզոր — էնքա´ն զորավոր կախարդա´նք ունի,
Ու աննվաճ ո´ւժ, որ խելք ու միտքս չեն է´լ արգելում —
Որ չճորտանամ քու ստո´ր ոգու ամմե´ն անկյունին:
Ումի՞ց դաս առար, որ ինձ կապեցիր քու արածներին:
Ես հա էլ ունեմ քեզ «չէ» ասելու հիմնավոր առիթ:
Ինչն ի´մ պաշտածն ա, շա´տ ա զզվելի մնացածներին:
Բայց դո´ւ, իրանց հետ, գոնե խղճա´ ինձ, թեկուզ անառիթ:

Ախր, ա´յ նսեմ, մեջս խի՞ ծնիր էսքան սե´ր, գորո´վ,
Որ արժան չանե´ս ավելի հզոր պատասխան սիրո:

151

Love is too young to know what conscience is,

Yet who knows not conscience is born of love?

Then, gentle cheater, urge not my amiss,

Lest guilty of my faults thy sweet self prove.

For, thou betraying me, I do betray

My nobler part to my gross body's treason:

My soul doth tell my body that he may

Triumph in love; flesh stays no farther reason;

But rising at thy name doth point out thee

As his triumphant prize. Proud of this pride,

He is contented thy poor drudge to be,

To stand in thy affairs, fall by thy side.

No want of conscience hold it that I call

Her 'love' for whose dear love I rise and fall.

Սերը մանո´ւկ ա*, ո՞նց ճիշտ իմանա արժե´քը խղճի:
Բայց ո՞վ իմանա, որ հենց խի´ղճը չի ծնողը սիրո:
Ուրեմն դու ինձ, քնքո´ւշ սրիկա, մեղսոտ մի´ կոչի,
Մեղքիս աղբյուրը ման արի հենց քո´ւ հնոցում հրո:
Կի՞րք ես հարուցում: Քեզ հետեւելով, ես նո´ւյնն եմ անում,
Դավաճանում եմ անաղա´րտ մասին — իմ վավաշ մարմնի:
Սա ենթարկվում ա հոգուս պատվերին ու չի´ վարանում —
Հաղթահանդեսի խնջույք ա անում, լո´ւռ ու արթմնի:
Դատողությունից միսըս անջատ չի´ — անունդ առնում,
Հելնում ա ոտի, քե´զ ա սեւեռվում, որ ավա´րն առնի,
Ու ձիգ ու հպարտ, գոհ ու սլացիկ, ճորտի պես բանում,
Կողքդ ա փռվում, որ հետո նորից — հպարտ սավառնի:

Ասո՞ւմ եմ, չէ՞, ես — հե´ս ա խիղճն իրա: Ձգվի, թե գայթի,
Տերն եմ է´ս սիրո, որ նշույլ չունի խղճի մի խայթի:

–––––
* Էրոսը: Էս կոպիտ սոնետի մասին» տես նախաբանը:

152

In loving thee thou know'st I am forsworn,

But thou art twice forsworn, to me love swearing:

In act thy bed-vow broke, and new faith torn

In vowing new hate after new love bearing.

But why of two oaths' breach do I accuse thee,

When I break twenty? I am perjured most,

For all my vows are oaths but to misuse thee,

And all my honest faith in thee is lost,

For I have sworn deep oaths of thy deep kindness,

Oaths of thy love, thy truth, thy constancy,

And to enlighten thee gave eyes to blindness,

Or made them swear against the thing they see:

For I have sworn thee fair, more perjured eye,

To swear against the truth so foul a lie.

Չե´ս կարա ասես. «Քու ուխտը, ի´նքդ, կրկի´ն ուրացար»:
Որովհետեւ հենց ինքդ — քո´ւնն ուրացել ես կրկնակի´ անգամ —
Մահճի´դ ուխտը՝ մե´կ, երդումն էլ էրկո´ւ, երբ որ չարացար,
Ու ատելության պարիսպը քաշիր, որ քե´զ — մոտ չգամ:
Բայց խի՞ եմ ասում, թե երկուրաց ես, երբ ես մի քսա´ն
Անգամ իմ ուխտը ուրացած կըլնեմ: Դո´ւ կարաս ասես,
Որ «ուրացել եմ, ուխտս երբեմնի (յանի անսասան,
Որ տալիս էի, որ չհեռանաս, որ ինձ չլքես»):
Բա ես չե՞մ երդվել, որ մեջդ չկա ո´չ մի բան հոռի,
Որ սիրում ես ինձ, էն էլ՝ անսահմա´ն, էն էլ՝ հավիտյա´ն:
Որ քեզ համոզեմ, ես հագնում էի շղա´րշը քոռի,
Հարկադրելով, որ լուս աչքերս եղծվա´ծը տենան:

Հա´, երդվո´ւմ էի, որ հե´չ չունենամ մի անկատար իղձ,
Բայց երդումներս կե´ղծ էին լրիվ, փուչ ու սուտ ու պի´ղծ:

153

Cupid laid by his brand, and fell asleep:

A maid of Dian's this advantage found,

And his love-kindling fire did quickly steep

In a cold valley-fountain of that ground;

Which borrowed from this holy fire of Love

A dateless lively heat, still to endure,

And grew a seething bath, which yet men prove

Against strange maladies a sovereign cure.

But at my mistress' eye Love's brand new fired,

The boy for trial needs would touch my breast;

I, sick withal, the help of bath desired,

And thither hied, a sad distempered guest;

But found no cure: the bath for my help lies

Where Cupid got new fire - my mistress' eyes.

Ամուրն իր ջահը յա´ն դրեց, քնավ: Գոռ Դիանայի
Կուսերից մեկը, մոմենտը ջոկեց, իսկույն մոտ վազեց,
Սիրո էդ ջահը վռազ վեկալավ, ու էդ ամայի
Ցուրտ դաշտավայրի մի սառն ախպուրի ջրի մեջ թաղեց:
Սիրո էդ անմար, հավիտյան անշեջ ու հուր կրակից,
Ջինջ ու սրբազան, որ էսօր էլ ա նույն թափով վառվում,
Ջուրը բլբլթաց: Ասում են՝ ջուրն էդ, ճա´ր ա վարակից
(Օտար, անսովոր*), հզո´ր ու հավե´տ, ու էլ չի´ սառում:
Բայց էդ մանուկը կրակն առել էր սիրածի´ս հրից,
Ու էդ կրակի բոցը քցել էր ի´մ կուրծքն ու հոգին:
Ես է´լ եմ էթում, որ մի ճա´ր առնեմ էդ եռման ջրից —
Հուսահատ, արագ, որ էդ սուրբ ջուրը հո´ւրըս ամոքի:

Բայց ճար չեմ քթնում, որովհետեւ էդ ճարը, արդեն շա´տ վաղուց —
Սիրո´ւս աչքերն են: Ինքը, Ամո´ւրն ա ջա´հ վառում ընդուց:

–––––
* Ելիզավետյան Անգլիայում համարում էին, որ սիֆիլիսն ու վեներական մնացած հիվանդությունները Ֆրանսիայից են էկե, ուրեմն «օտար ու անսովոր» են:

154

The little Love-god lying once asleep,

Laid by his side his heart-inflaming brand,

Whilst many nymphs that vowed chaste life to keep

Came tripping by; but in her maiden hand

The fairest votary took up that fire

Which many legions of true hearts had warmed;

And so the General of hot desire

Was, sleeping, by a virgin hand disarmed.

This brand she quenched in a cool well by,

Which from Love's fire took heat perpetual,

Growing a bath and healthful remedy,

For men diseased; but I, my mistress' thrall,

Came there for cure and this by that I prove,

Love's fire heats water, water cools not love.

Մի ախպուրի մոտ, մանուկ Էրոսը — թունդ սեր բորբոքող
Ջահն իրա կողքին, հանգիստ քուն մտավ: Մի քանի որսորդ
Ու կույս դիցուհի, մոտ էկավ ջրին — բաց ու անըսքող,
Որ հա´մ զովանա, համ է´լ ջուր խմի էդ ախպուրից հորդ:
Դիցուհիներից չքնաղագույնը ջահը վեկալեց —
Էն ահե´ղ ջահը, որ հրդեհել էր բյուր ու հազար սիրտ:
Էդ կույս դիցուհին էս պարզ հնարքով զինաթափ արեց
Հեշտանքի աստծուն — էդ հավերժահարս օրիորդը անսիրտ:
Դիցուհին ջահը թաղեց էդ ջուրը, սառնորակ ու լուռ,
Ու ջուրը եռաց — սիրո դյութանքով — հավիտենական:
Ախպուրը դառավ այրերին բուժող հրաշագո´րծ գուռ,
Ու ես է´լ էկա, որ բուժվեմ ջրով — էդ կախարդական,

Բայց գալըս զուր էր: Ջուր եռըցնելը լոկ սե´րն ա կարում,
Բայց ինքը, ջուրը, թեկուզ դյութական, սիրայրք չի´ մարում: