Կարգերով պահոցներ՝ Թարգմանիչներ

Գեւորգ Էմինի թարգմանությունները

1
Մենք տենչում ենք, որ ամեն գեղեցիկ էակ բազմանա.
Եվ գեղեցկության վարդենին հավետ զարդարվի ծաղկով.
Սակայն, քանի որ ամեն ծերացող պիտի մահանա,
Ապա կարող է նա անմահ մնալ միայն ժառանգով:
Սակայն դո՛ւ, տարված քո հմայքներով ու գեղեցկությամբ,
Քո կենսավիշով լոկ քո աչքի լո՛ւյսն ու Քե՜զ ես սնում,
Թալանելով Քեզ ներո՜ւմ չունեցող մի շռայլությամբ,
Եվ դարձած Քո՛ իսկ սեփական անձի ոսոխն աններում:
Դո՛ւ, որ հիրավի արար աշխարհի զարդարա՜նքն ես պերճ,–
Միա՜կ մունետիկն այս, կարծես աշուն չունեցող գարնան,
Բավարարվում ես սեփական սաղմդ թաղելով քո մեջ,
Շռա՜յլ լինելով ժլատության մեջ անգետի նման:
Գթա՜ աշխարհին, եթե չե՜ս ուզում մահը թալանի
Ա՛յն, ինչ աշխարհում պիտի քո հուշը պահեր կենդանի:

2
Երբ չորս անգամ տաս ձմեռներ ահեղ
Կնճիռներ գծեն քո թարմ ճակատին,
Երբ գեղեցկության հանդերձը շքեղ
Դառնա մաշված ու անպետք ցնցոտի
Դու, այն հարցումին, թե «Որտե՞ղ մնաց
Ջահել օրերի քո հմայքը թանկ»,
Պատասխանես՝ «Իմ աչքերում խամրա՜ծ» –
Ամո՜թ կլինի այդ և սին պարծա՛նք:
Որքա՜ն ավելի քեզ կվայելեր,
Եթե դու ասե՛լ կարողանայիր,
Թե ջահել կյանքիդ գանձը չի՜ կորել,
Այլ փոխանցվել է քո երեխային,
Որ ջերմացնո՜ւմ է արյունդ սառչող
Եվ նորից ծնվում՝ քո մահվան կանչով:

3
Նայիր հայելուն և ասա քեզ ու քեզ նմաններին,–
«Ժամանա՛կն է, որ այս դեմքն իր նման մի դե՛մք ծնի նոր»,
Զի, եթե անդարձ կորչի ալ գույնը քո վաո այտերի,
Մեզ կթալանե՜ս և օրհնությունից կզրկե՛ս մի մոր:
Ո՞վ է այն չքնաղ գեղուհին, ասա՛, որը չուզենար,
Որ քեզ պես մեկը իր կույս արգանդի պտուղը քաղի,
Եվ կամ՝ ո՞վ է այն ինքնասիրահար ջահե՛լը հիմար,
Որ իր սերունդը եսասիրության շիրիմում թաղի…
Դու քո չքնաղ մոր հայելին ես պերճ, և մայրդ բարի
Տեսնում է քո մեջ վառ ապրիլներն իր ջահել օրերի,
Ճիշտ այդպես և դո՛ւ, ի հեճուկս խոր քո կնճիռների,
Գարուն կտեսնես՝ ձյունոտ տարիքիդ պատուհաններից.
Իսկ թե մոռացման համա՛ր ես ապրում փուչ ու անհեթեթ,
Կմեռնես մենա՛կ, և քո պատկե՛րն էլ կմեռնի քեզ հետ…

4
Օ՜, չքնա՜ղ վատնիչ, ինչու ես շռայլ դու վատնում էլի
Գեղեցկությո՜ւնն այն, որ ժառանգել ես՝ միայն քեզ վրա.
Բնությունը չի՜ նվիրում ոչինչ,– նա պա՛րտք է տալիս
Եվ այն էլ նրա՛նց, ովքեր լա՜վ գիտեն արժեքը դրա:
Ուրեմն ինչո՞ւ ես, հմայի՜չ ժլատ, զուր վատնում, ասա՛,
Այն ճոխ գանձերը, որ փո՜խ է տալիս բնությունը մեզ,
Եթե չե՜ս կարող քեզ տրված մեկը դարձնել հազա՜ր,
Եվ ինքդ միայն քեզ նվիրելով՝ թալանո՜ւմ ես քեզ:
Մի՞թե չգիտես,– ով առևտուր է անում ինքն իր հետ,–
Ի՜նչ օգուտ ու շահ– կողոպտում է իր գա՛նձը սեփական,
Եվ եթե վաղը դու այս աշխարհից հեռանաս անհետ,
Ի՜նչ հաշվեկշիռ կարող ես թողնել ելևմտական…
Քեզ հետ կթաղվի քեզ շահ չբերած քո այն գա՛նձը մեծ,
Որ, եթե ծախսվեր՝ կապրեր գալիքում քո զավակի մեջ:

5
Ժամանակը, որ արվեստով նրբին
Արարել է քո հմա՛յքն անհնար,
Իր ստեղծածը կավերի՜ կրկին,
Եվ քո հմայքից հե՛տք էլ չի մնա:
ժամանակն, ամռան փեշերից կառչում.
Դեպի ձմե՛ռ է հրում, երբ, ավա՜ղ,
Թափվում է տերևն, ավիշը՝ սառչում,
Եվ մերկությո՜ւն է տիրում ու խավար:
Եվ եթե ամռան բույրը չպահվեր
Օծանելիքի սրվակում այս նուրբ,
Ոչ շռայլ ամռան բե՛րքը կհիշվեր.
Ոչ էլ նրա համն ու բույրը անուշ.
Նա՛, ով իր հյութը տվել է կյանքին,
Կորցնում է լոկ տե՛սքն իր արտաքին:

6
Թող քո ճո՜խ այգուն ծմեռվա կոպիտ ձեռքը չդիպչի,
Քանի դեռ ամռան բերքն ու բարիքը չե՜ս քաղել կյանքում.
Մի՛ թողնի, որ քո գեղեցկությունը քո ծեռքով ջնջվի,
Քանի չե՜ս քամել նեկտարը նրա սիրո սրվակում:
Թող հալա՜լ լինի շահն ու շահույթը այն երջանիկին,
Ով կամովի՜ն է վճարում պարտքն այն, որ իրեն տրվեց,
Ուստի ստեղծի՛ր, եթե կարո՛ղ ես, քեզ նման մեկին,
Եվ տա՜ս կդառնաս մեկի փոխարեն՝ տասնապատի՜կ մեծ:
Եթե քեզ նման տասն ա՛նձ, տա՛սն անգամ քեզ անձնավորեն,
Քեզ տասնապատիկ երջանի՜կ կզգաս, քան մինչև հիմա,–
Էլ ի՜նչ կարող է աշխարհում անել քեզ մահն անօրեն,
Եթե դու մեռնես՝ զավակներիդ մեջ մնալով անմահ:
Չափի՜ց ավելի գեղեցիկ ես դու այն բանի համար.
Որ մահից հետո… որդի կե՜ր դառնաս ու մահվան ավար:

7

Երբ ամպի բոսոր ծիրանին ուսին,
Ծագում է Արև–Արքան հուրհրան,
Աչքերը հառած նրա երեսին,
Փառաբանո՜ւմ է աշխարհը նրան:
Երբ հառնում է նա, հասնում զենիթին,–
Ջահել, հաղթանդամ, գեղանի ու սեգ,–
Տիեզերքն ասես իջնում է ծունկի,
Ի տես Արևի երթի՜ն այդ վսեմ:
Իսկ երբ հոգնատանջ ծերունու նման,
Հազիվհա՜զ է նա իր կառքը վարում,
Նրան, հպատակ աստղերը հիմա,
Այդ անկմանն ի տես՝ ա՜յլ կողմ են նայում…
Դո՛ւ էլ, երևի, նույն բախտն ունենաս,
Թե օր–ծերության անզավակ մնաս…

8
Դու ինքդ՝ նվագ, ինչո՞ւ ես տրտմում նվագից այդպես․–
Խինդն՝ այլոց խինդի՛ց, սերը սիրո՜ւց է հաճույք ստանում,
Ինչո՞ւ ես, ասա , դու սիրում այն, ինչ հաճելի չէ քեզ,
Եվ չես սիրում այն, ինչ քեզ իսկական խի՜նդ է պատճառում:
Հմտորեն հյուսված ներդաշնակությունն այս բյուր ձայների,
Որ շա՜տ է նման սիրող սրտերի ամուր դաշինքի,
Կշտամբում է քեզ, որ, թողած կյանքիդ իղձերը թերի,
Դու չե՜ս միացնում ձայնը քո սիրո այս սուրբ նվագին։
Լսի՛ր, ինչպե՜ս են այս մեղմ նվագի ձայները բոլոր,
Իրար հյուսվելով, հավատարիմ նո՛ւյն տենչին սիրասուն.
Նման երջանիկ ընտանիք կազմած մոր, որդու և հոր,–
Բոլորը մեկտե՛ղ մի աստվածային մեղեդի հյուսում…
Նրանց ստեղծած մեղեդին միա՜կ, բայց՝ բազմանվագ,
Հորդորում է քեզ, որ դու ոչինչի չե՜ս հասնի մենակ:

9
Գուցե ահի՞ց է այրու արցունքի,
Որ դու վճռեցիր մնալ ամուրի.
Բայց, եթե մեռնես առանց զավակի,
Արար աշխարհը կմնա այրի.
Եվ այրի կնոջ նման կսգա՛,
Որ դու քեզ նման ժառանգ չթողի՜ր…
Մինչ ամեն այրի դեմքին իր մանկան
Ամուսնու դե՛մքն է նշմարում թովիչ:
Շվայտի վատնած ամեն կայք ու գանձ
Իր տեղը փոխո՛ւմ, բայց չի՜ չքանում,
Մինչ գեղեցկությունն անցնո՜ւմ է անդարձ,
Չկրկնվելով՝ իրեն կործանո՛ւմ:
Բայց կարո՞ղ է մեկն ուրիշին սիրել,
Երբ թշնամի է կյանքում… ինքն իրե՛ն…

10
Ես չե՜մ հավատում, թե դու կարող ես սիրել աշխարհում,
Եթե քո հանդեպ անփո՜ւյթ ես այդքան, այդքան՝ անհոգի.
Եթե հայտնի է, որ շատե՜րն են քեզ տենչում ու սիրում,
Հայտնի է նույնքա՛ն, որ դու… չե՜ս սիրում ինքդ ոչ ոքի:
Այնքա՜ն ես ատում ինքդ քեզ և քո ա՛նձը սեփական,
Որ, չե՜մ զարմանա, եթե դու նույնիսկ… ինքդ քեզ… դավե՛ս,
Անտեր թողնելով և ավերելով տո՛ւնն այն տոհմական,
Որի նորոգման մե՛ջ է քո կյանքի նպատակը վես:
Փոխիր ծուռ ճամփադ, որ ե՛ս էլ փոխեմ կարծիքն իմ նախկին,–
Ո՞վ է, սիրելիս, ատելությունը սիրուց նախընտրում,
Եղիր բարի ու ներող, ինչպես քո տե՛սքը արտաքին,
Կամ բարի, գոնե ինքդ քո՛ հանդեպ, քեզ շա՜տ եմ խնդրում…
Գոնե, ի սե՜ր քեզ, ստեղծիր քեզ պես որևէ մեկին,
Որ գեղեցկությունն ու հմայքը քո տաս քո զավակին:

11
Քանի չե՛ս թոշնել՝ ծի՛լ տնկիր կյանքում,
Զավակի տեսքով, որ քե՜զ է նման,
Եվ ջահել կզգաս քեզ ծեր տարիքում,
Այն թարմ արյունով, որ տվիր նրան:
Դրա մեջ է ողջ իմաստը կյանքի,
Իսկ մնացածը՝ փո՜ւչ է և ունա՜յն.–
Թե քեզ պես մնար առանց ժառանգի,–
Վաթսուն տարի անց աշխարհ չէ՜ր մնա…
Թող նրանք կորչեն անհուշ ու անդարծ,
Ովքեր դաժան են կամ՝ գորշ ու չնչի՜ն,
Ում շա՜տ է տվել ի վերուստ Աստված,
Նրանից շատ էլ պիտի պահանջի:
Որպես կնիք է ստեղծել Նա քեզ,
Որ, քեզ տպելով, դու բազմապատկես:

12
Երբ ժամացույցն անցավոր կյանքի հաշի՛վն է անում,
Եվ պայծառ օրը՝ սուզվում խավարի մեջ գիշերի,
Երբ մանուշակն աչքիս դեմ թառամո՜ւմ է, չորանո՜ւմ,
Արծաթն՝ իր գույնը խառնում փայլուն ու սև վարսերին.
Երբ մերկանո՜ւմ է քամուց աշնան այն ծառը դեղնած,
Որ շոգ ամռանը հոտի հովանի՜ն էր ստվերոտ,
Դաշտի կանաչը՝ չվո՜ւմ՝ սայլ ու ձիուն բեռնված,
Որպես խոտի խուրձ ու դեզ, որպես օրան ու ծղոտ,
Սիրտս կծկվո՜ւմ է, ցավո՜ւմ, որ դո՛ւ էլ ես անցավոր,
Գեղեցկությո՜ւնը քո թարմ, քո հմա՜յքը տենչալի.
Հեռանո՜ւմ են անուշներն ու սիրունները բոլոր,
Նույնքան արագ, ինչքան նոր սիրունիկներն են գալիս.
Քո միակ հո՛ւյսը՝ ընդդեմ ժամանակի ու մահվան.
Նրանց անզոր դարձնող քո ժառանգո՛րդն է միայն:

13

Երանի՜ թե դու մնայիր այնպե՛ս, ինչպես կաս, իմ սեր,
Բայց ո՞վ կարող է մնալ ինչպես կա՝ իր մահից անդի՛ն,
Ուստի, երբ մահը փորձի խաթարել քո տեսքը վսեմ,
Դու պիտի պատրաստ լինես փոխանցել այն քո զավակին,
Միայն ա՛յդ ձևով, վարձույթով տրված քո պատկերը պերճ
Անմահ կմնա, և քո կորստից ու մահից անդին
Դու քեզ վերստին կգտնես տոհմիկ քո զավակի մեջ,
Որը, իր հերթին, այն իր ժառանգի՛ն պիտի ավանդի:
Ինչո՜ւ արտոնել, որ հիմքից քանդվի՜ բարեկա՛րգ մի տուն,
Որին կարող են ամուսնությունն ու խնամքը փրկել
Ձմռան ցրտաշունչ հողմերից՝ վայող ձյունապատ դաշտում
Եվ մահվան ցրտից, որ գարուննե՜ր է հնձում անարգել:
Վատնիչը միայն իր տունն ու տեղը քանդել կուզենար,
Դու հա՛յր ունեիր,– արդ քո զավա՛կն էլ թող հա՜յր ունենա:

14
Ես աստղերի՛ց չեմ քաղում, ինչ գիտեմ,–
Թեև քա՜ջ գիտեմ աստղերի լեզուն,–
Եվ ոչ ժանտախտ եմ գուշակում դժխեմ,
Ոչ մահ տարաժա՛մ, ոչ սով ու հուզում:
Ես ոչ կարող եմ գալիք գուշակել,
Մարգարեանալ շանթ, որոտ ու ամպ,
Ոչ արքաների բա՛խտը որոշել,
Աստղերի հարմա՜ր դասավորությամբ:
Քո աչքերի՜ց եմ ես առնում դասեր,
Եվ նրա՛նք են ինձ հուշել դա՛սը այն,
Թե գեղեցիկն ու ճշմարիտն, իմ սեր,
Լոկ քո որդո՛ւ մեջ կհավերժանան:
Մինչ քո անզավակ մահը մեկուսի
Մա՜հը կդառնա նրանց երկուսի:

15

Երբ Ես խորհո՛ւմ եմ, թե ծննդից–մահ
Մի վայրկյա՜ն է լոկ աշխարհը տևում,
Եվ այս մեծ աշխարհ–բեմում ամեն բան
Աստղերի գաղտնի կամքով է արվում.
Երբ մտածում եմ, թե երկի՛նքն է նույն
Մարդկանց, բույսի պես, սնո՜ւմ–կործանո՜ւմ,
Եվ ջահելության ծաղիկը սիրուն
Խամրո՛ւմ է արագ, թոշնո՜ւմ, չորանո՜ւմ,
Այնժամ ավելի ճո՜խ է թվում ինձ
Ջահելությունըդ, որի մեջ, ավա՜ղ.
Չար ժամանակն ու ավերմունքը պիղծ
Ճգնում են լույսը դարձնել խավար.
Բայց ժամանակը քեզնից ինչ խլի,
Երգս ե՜տ կտա նորից լի ու լի…

16
Բայց, ինչո՞ւ, ասա՛, դու ավելի սուր զենք չեն գործածում,
Ժամանակի՛ն, – այդ նե՛նգ բռնակալին հաղթելու համար,
Քան իմ խե՜ղճ ձոներն ու ներբողնե՜րը իմ մահկանացու,
Որոնք անզո՜ր են կուրծք տալ դավերին նրա անհամար:
Հիմա, երբ կյանքիդ զենիթում ես դու, ամուրի՛ իմ սեր,
Քանի՜ կուսական ու թարմ պարտեզներ՝ դեռ բերք չտված,
Սիրով կտենչան սնել քո ձեռքով ցանված ծաղիկներ,
Քեզ պե՛ս, քեզանից ավելի չքնա՛ղ և քեզնի՜ց սերված…
Այդ զենքո՛վ միայն կարող ես հաղթել դու ժամանակին,
Քանզի, եթե դու հույս դնես միայն գրչիս վրա խե՜ղճ,
Դժվա՜ր թե հասնի քո հմայքը սեգ գալիք սերընդին,
Եվ քո աչքերի լույսը շողշողա նրա աչքի մեջ:
Շարունակվո՜ւմ են միայն տրվելո՛վ ու նվիրվելո՛վ,
Եվ հավե՜րժ ապրում՝ իր զավակի մեջ միշտ նորոգվելով:

17
Կհավատա՞ն գալիքում իմ ներբողին այս անշուք,
Որ քո հմայքն աննման և քո ձիրքե՛րն է երգում.
Թեև,– Երկի՜նքը վկա,– շիրիմի պես անշշուկ.
Նա, քեզ տրված ձիրքերի միայն կե՜սն է գովերգում:
Եթե լիներ մի հնարք՝ երգել աչքե՛րդ գերող
Եվ հմայքնե՛րդ բոլոր՝ անհատնո՜ւմ ու անհնա՜ր,
Ապագայում կասեին՝ «մրո՞ղ է սա, թե՞ գրող» –
Ո՞ր մարդու դեմքն այսպիսի երկնային ցո՜լք կունենար…»:
Կծաղրեի՜ն իմ երգերն ու իմ ձիրքերը նրանք,
Սուտասաննե՜ր կոչելով էջերը իմ գրքերի,
Քո հմայքը կթվար… զուտ գրական հնարա՜նք
Եվ չափազա՜նց կթվար… նույնիսկ թի՛վը ձիրքերիդ.
Իսկ եթե գեթ մի զավակ քո չքնաղ դեմքը փաստի՜,
Դու կմնաս միշտ անմա՜հ, իսկ իմ երգը՝ հավաստի…

18
Համեմատե՞մ արդյոք քեզ ամառային օրվա հետ,–
Դու ավելի հաճելի, մեղմաբարո՜ ես, խաղա՜ղ.
Քամին թափո՜ւմ է գարնան ծաղիկները բուրավետ,
Եվ ամառվա մուրհակի ժամկետը կա՜րճ է, ավա՜ղ:
Երկնքի աչքը պայծառ մերթ վառ փայլո՜ւմ է, այրո՜ւմ,
Մերթ թաքնվում ամպամած ոլորտներում երկնքի,–
Այդպես կյանքում ամեն բան ծնվում, ապրում է, մեռնում,
Ենթակա կո՜ւյր դիպվածին կամ բնության քմայքին:
Բայց քո ամառը երբեք պիտի աշուն չունենա,
Եվ չպիտի՜ թառամի գեղեցկությունը քո պերճ,
Քեզ չպիտի՜ պարուրի մահվան ստվերը անարգ,
Քանի ապրո՜ւմ ես, շնչո՜ւմ դու տողերում իմ հավերժ:
Այնքա՛ն կապրեն իմ տողերն ու կյա՛նք կտան քեզ այնքան,
Քանի շնչո՜ւմ են մարդիկ ու նշմարում ապագան:

19
Բթացրու, ժամանակ, սուր մագիլներն առյուծի,
Իր սիրասուն ձագերին թող խժռի՜ հողը ագահ,
Պոկի՜ր վագրի երախից ժանիքները նրա ձիգ,
Այրի՜ր անմահ փյունիկին իր արյան մեջ սեփական.
Ամռանը բո՛ւք արա ցուրտ, ձմռան կեսին՝ տո՜թ ամառ,
Ձևափոխի՜ր ինչ կուզես՝ հավատարիմ քո ոճին,
Ամենակո՜ւլ, սրընթաց,– ջնջի՜ր աշխարհը համայն,
Քեղ արգելո՜ւմ եմ միայն անագորույն մի ոճիր.–
Հետքերդ մի՛ դրոշմի իմ սիրելու թարմ դեմքին,
Ոչ էլ, գրչով քո մաշված, կնճի՛ռ գծիր ճակատին,
Պահիր նրան անվնա՜ս, որպես տիպա՛ր հմայքի
Եվ մե՛զ համար և գալիք սերունդների՜ բազմաթիվ:
Բայց ի՜նչ չարիք էլ գործես, ո՜վ զառամյալ ժամանակ,
Իմ տողերում սիրելիս միշտ թա՜րմ ու նո՜ր կմնա:

20
Կնոջ դե՛մք ունես, բնության ճարտար ձեռքով նկարված,–
Իմ սիրո վայրի ու խենթ տենչերի Տիրուհի՛ և Տե՛ր,–
Կնոջ սի՛րտ ունես, կնոջ սրտի պես քնքո՜ւյշ, փայփայվա՜ծ,
Որին օտա՜ր են սակայն կանացի նենգության գծեր…
Ո՞ր կինն այդքան շատ կրակ կունենա իր հուր աչքերում,–
Ինչի՜ն որ նայես՝ ոսկեզօծվո՜ւմ է քո հրից, անգին,
Տեսքով՝ տղամա՛րդ, երկու սեռին էլ հուզո՜ւմ ես, գերո՜ւմ,–
Եվ տղամարդկանց հայա՛ցքն ես գերում և կանանց հոգի՛ն…
Սկզբում որպես կի՛ն էր ստեղծել բնությունը քեզ,
Բայց, Քեզ երկնելիս, սիրահարվե՜ց քեզ, և շփո՜թ–մոլո՜ր,
Ինչ–որ ավելորդ հավելում արած՝ ինձ քեզնից զրկե՛ց,
Զի հավելումն այդ միայն կանա՜նց է կյանքում հարկավոր…
Բայց, եթե պիտի կանա՛յք էլ քեզնից հաճույք ստանան,
Թող ես՝ քո սիրո՛ւյն, իսկ կանայք՝ հենց այդ գանձի՜դ տիրանան…

21
Ես նման չեմ այն երգչի՜ն, բարեկամ,
Որ ներշնչվում է շպար ու ներկից,
Եվ որի համար երկի՛նքը անգամ
Ձև ու հնա՜րք է հանգի ու երգի.
Համեմատո՜ւմ է ով իր սիրածին
Ակնեղենի՛ հետ, լուսնի՛ ու ծովի,
Արևի, ծաղկի ու այգաբացի,
Աստղերի՛ հետ ու երկնքի թովիչ:
Անկեղծ սիրո մեջ, ինչպես և՝ գովքի,
Ես գիտե՜մ, սերն իմ չքնա՛ղ է նույնքան,
Ինչքան որևէ մահկանացու կին,
Թեև չի՝ փայլում, ինչպես լուսընկան…
Նա՛ է շատ գովում իր ունեցածը,
Ով… վաճառե՜լ է ուզում գովածը…

22
Հայելին ինձ չի՜ կարող համոզել, թե… ծեր եմ արդեն,
Քանի դեռ դո՛ւ և ջահելությո՛ւնը տարեկիցնե՜ր եք.
Բայց հերի՜ք է, որ ես քո ճակատին կնճիռ նկատեմ,
Եվ կհասկանա՛մ՝ հաշվա՜ծ են և ի՛մ կյանքի օրերը…
Ինչպե՜ս կարող ես դու ջահել լինել ավելի՛, քան ես,
Երբ քո սրտո՜ւմ է իմ սիրտը ապրում, քոնը՝ իմի մեջ,
Եվ քո անթերի գեղեցկությունն ու քո հմայքը վես
Իմ սրտի կեղևն ու հանդերձա՛նքն են գրավիչ ու պերճ:
Գթառա՜տ եղիր քո սրտի հանդեպ, անգի՛ն իմ, նույնքան,
Ինչքան որ ես եմ քո սրտի հանդեպ գթառատ կյանքում,
Որին պահում եմ իմ սրտի խորքում՝ հոգատար այնքան,
Ինչքան դայակը՝ իրեն վստահված մանկանը քնքույշ.
Մեռնե՜մ էլ՝ սիրտդ ետ չե՜ս ստանա այլևս ինձնից, –
Չէ՞ որ քո սիրտը անվերադա՜րձ ես նվիրել դու ինձ…

23

Ինչպես բեմ ելած անփորձ դերասան,
Որ մոռանում է իր դերը ահից,
Ուժասպառ արած սիրտն իր սեփական
Չափի՜ց ավելի մոլեգին խաղից,
Այդպես էլ ե՛ս եմ մոռանում հանկարծ
Իմ սիրո ծեսի խոսքերը կրքոտ,
Եվ թույլ է դառնում իմ սերն ու տկար
Իր իսկ սեփական ծանրության ներքո…
Եթե այդպես է, թող գիրքս դառնա
Անձայն միջնորդը հառաչող կրծքիս,–
Նա՛ սեր աղերսի ու վարձ ստանա,
Եվ ոչ թե լեզուս՝ համրացած կրքից…
Կարդա՛ թե ինչ է քեզ ասում սերըս,–
Սիրոոի ձիրքը՝ աչքով… լսե՛լն է…

24
Նկարի՜չ է դարձել իմ սիրող աչքը սրատես
Եվ դրոշմել հմայիչ քո պատկերը իմ սրտում,
Մարմինս այդ նկարի պերճ շրջանա՛կն է ասես,
Հեռանկա՛րն՝ իմ աչքի ձի՛րքն ընտիր ու լավագույն:
Նկարիչի միջով ես դու քո նկարը դիտում,–
Որոշելով՝ նա որտե՞ղ և ինչքա՞ն է քեզ նման,–
Նա կախված է իմ կրծքի արվեստանոց–վանդակում,
Լուսամուտները որի՝ քո աչքե՛րն են աննման:
Իմ աչքերն ու քո՛նն, անգի՛ն, բարեկամ են ու ընկեր,–
Իմ աչքերը սիրահար քո պատկերն են նկարում,
Իսկ քո աչքերը՝ ասես լուսամո՜ւտ են ապակե,
Որոնց միջով լույսն արփու պատկերովդ է հմայվում:
Բայց նկարիչ–աչքերին մի շնո՜րհ է պակասում՝
Մարմինը ճիշտ նկարո՛ւմ, բայց սիրտն, ավա՜ղ, չեն տեսնում…

25
Նա՛, ով աշխարհ է եկել աստղի ներքո բախտավոր,
Թող պարծենա իր փառքո՛վ, տիտղոսներով գերագույն,
Զրկե՜լ է ինձ բախտը չար շնորհներից այդ բոլոր,
Եվ սե՜րն է իմ միակ փա՛ռքն ու պարգև՛ը լավագույն:
Արքայազուն–Արևի ընտրյալները բախտավոր
Դալարում են ծաղկի պես նրա լույսի տակ անամպ,
Բայց թաղվո՜ւմ է նրանց հետ և նրանց փառքն անցավոր,
Հենց որ Արևը կիտի իր նոթերը պատահմամբ:
Մարտերի մեջ հռչակված զորավարը փառավոր
Հերի՜ք է, որ մի անգամ պարտվի՝ օտար զորքերից,
Եվ մոռանո՜ւմ են նրա հաղթանակները բոլոր,
Զրկո՜ւմ տիտղոս–պաշտոնից, ջնջո՜ւմ պատվո գրքերից:
Ինչքա՜ն եմ ես բախտավոր, որ սիրվում եմ և սիրում,
Ոչ դիրք է սա, ոչ պաշտոն, որից զրկե՜ն աշխարհում:

26
Սիրույս Տիրակա՛լ, որի շնորհներն ինչքան բազմանում,
Նույնքան աճում են քո հպատակի պարտքե՛րն ակամա,
Ես Քե՜զ եմ հղում ուղերձն այս՝ դաջված սիրույս մատյանում,
Ոչ թե իմ ձիրքերն, այլ՝ ակնածա՜նքը ցույց տալու համար:
Ակնածա՛նքն այն խոր, որի մոտ իմ ձիրքն աղքա՜տ է այնքան,
Որ մինչև անգամ բառեր չի՜ գտնում մատուցելու քեզ,
Թեև հույս ունեմ, որ Դու, կեցվածքով քո բարյացակամ,
Բարեհաճությա՜մբ կընդունես ձոնն այս անշուք ու անտես,
Մինչև այն ա՛ստղը, որ որոշում է ուղին իմ կյանքի,
Հայացքն իր բարի ողորմածությամբ դեպի ինձ թեքի,
Եվ իմ ցնցոտի հագած սերն այնպե՜ս զարդարի–զուգի,
Որ նա արժանի՛ լինի Քո վսեմ վերաբերմունքին:
Միայն ա՛յդ դեպքում ես հպարտ կասեմ, թե սիրո՜ւմ եմ քեզ,
Իսկ մինչ այդ՝ գաղտնի՛ կմնան կյանքում և՛ սերըս, և՛ ես:

27
Թափառումից հոգնաբեկ, շուտ անկողին եմ մտնում,
Որ հանգի՜ստ տամ ճամփեքից հոգնած ու խոնջ ոտքերիս,
Սակայն իսկույն մի ուրի՜շ թափառում է սկսվում,–
Իմ ոտքերի հանգիստն ու թափառո՜ւմը մտքերիս.
Եվ մտքերս, այս հեռվից, ո՛ւր,– ինչպե՜ս եմ դիմացել,–
Ուխտավորի ըղձանքով դեպի քե՜զ են սլանում.
Արդեն փակվող կոպերիս ստիպելով լայն բացվել,
Բայց… տեսնելով միայն այն, ինչ կույրն էլ է նշմարում:
Այդ վայրկյանին, մթան մեջ, պայծառատես իմ հոգին
Դնում է կույր աչքիս դեմ քո պատկերը սիրավառ,
Որը, ինչպես ադամանդ, գիշերային սև ֆոնին,
Լույսի տոնի՜ է փոխում կնճռոտ դեմքը գիշերվա:
Այսպես, սիրտս՝ ցերեկով, իսկ իմ խե՜ղճ միտքը՝ մթնում,
Եվ քո և իմ պատճառով հանգստություն չե՜ն գտնում:

28
Ինչպե՜ս կարող եմ երջանիկ լինել վերստին կյանքում,
Երբ զրկված եմ ես հանգստի տված գանձ ու բարիքից,
Երբ օրվա բեռը չի՜ թեթևանում գիշերվա գրկում,
Իսկ գիշերվանը չի՜ թեթևանում տիվ ու ցերեկից:
Օրն ու գիշերը, որ թշնամի են իրար դարերով,
Հաշտություն կնքել և որոշել են հանե՜լ իմ հոգին,–
Ցերեկը՝ գործով, իսկ գիշերը՝ այն տրտում խոհերով,
Թե՝ ինչքան ջանո՛ւմ,– քեզանից այնքան հեռո՜ւ եմ, անգին:
Ես, ճարս հատած, հաճոյանա՜լ եմ փորձում ցերեկին,
Ասելով, թե նա պայծառ է նույնիսկ… ամպամած պահին.
Գիշերին՝ քծնում, թե, նույնիսկ առանց ամպ ու լուսնյակի,
Շողշողո՜ւմ է նա և լո՜ւյս է տալիս արար աշխարհին.
Բայց, ամեն նոր օր ավելի՛ է իմ թախիծը սրում,
Եվ ամեն գիշեր իմ ուսին վշտի նոր բե՜ռ է դնում…

29
Երբ հալածվա՜ծ չար բախտից ու մարդկանցից հալածված,
Ես ողբում եմ մեն–մենակ ճակատագի՛րն իմ անգութ,
Եվ, փորփրած սիրտն իմ խեղճ, ու իմ վիճակն անիծած,
Զզվեցնո՜ւմ եմ երկնքին հառաչներով անօգուտ.
Այնժամ, դժգոհ այն բանից, ինչ հաճո՜ւյք է ինձ համար,
Ես պատրաստ եմ, տեղն ու տեղ, բախտս փոխել նրա հետ,
Ով դիրք ունի և պաշտոն, գանձե՜ր ունի անհամար,
Բարեկամներ ունի շատ կամ՝ գեղեցի՜կ է, ջահել:
Բայց, ինչքա՜ն էլ քամահրեն ինձ այդ խոհերը դաժան,
Երբ հանկարծ քե՛զ եմ հիշում ու քո մասին մտածում,
Փա՜ռք եմ տալիս երկնքին ու իմ բախտին սեփական
Եվ լուսաբացն օրհներգող արտույտի պես թևածում:
Քանզի սիրույդ հուշերով հոգիս հարո՜ւստ է այնքան,
Որ բախտս չե՜մ փոխի ես արքաների հետ անգամ…

30
Երբ վերհուշներն իմ կորա՜ծ օրերի, անցա՜ծ սերերի
Ես հանձնում եմ իմ մտորումների լուռ Դատաստանին,
Կորուստն եմ զգում անցած օրերիս բազում տենչերի
Եվ, ապրելու տեղ՝ տրվում անօգուտ ողբ ու կականի:
Այնժամ թրջվո՜ւմ են աչքերս, որոնք սովոր չեն լացի,
Ողբալով նրա՛նց, ովքեր սուզվել են խավարում մահի,
Սգալով ամեն վաղո՜ւց մեռածի, անհա՜յտ կորածի
Եվ վերհիշելով մոռացված սիրույս վիշտն ու ցավը հին:
Լալի՜ս եմ, տրվում անցած օրերիս վիշտ ու տանջանքին,
Եվ, ցավը ցավի վրա կիտելով, բաց անում նորեն
Արդեն ողբացա՜ծ, թաղվա՜ծ վշտերիս հաշիվը նախկին,
Կրկին մարելով այն մուրհակը, որ մարվա՜ծ էր արդեն.
Բայց երբ այդ պահին ես քո մասին եմ մտածում, անգին,
Չքանո՜ւմ է վիշտն ու, ինչ կորել է՝ գտնում եմ կրկին:

31

Ես լսում եմ քո սրտում զարկն այն բոլոր սրտերի,
Որոնց վաղո՜ւց ես կորա՛ծ–մեռա՛ծ էի համարում.
Թագավորում են այնտեղ սերն ու տենչերը բարի,
Եվ քո սրտում են նրանք մարմնավորվել աշխարհում…
Ինչքա՜ն մահի ու թաղման արցունքներ եմ ես լացել,
Սգալով մահն անսփոփ բարեկամի, սիրելու,
Չիմանալո՜վ, որ նրանք ոչ թե մոխիր են դարձել,
Այլ ապաստան են գտել քո ջերմ կրծքում, սիրելի՛ս:
Այն շիրիմն է սիրտը քո, որտեղ, առած հարություն,
Ապրո՜ւմ, շնչո՜ւմ են նրանք՝ հուշերով թանկ, անանուն,–
Նրանք բոլորը հիմա գտնվում են քո սրտում,
Եվ ինչ տվել եմ նրանց՝ ողջը քե՜զ է պատկանում:
Ում սիրե՛լ եմ երբևէ, քո մե՛ջ եմ արդ տեսնում ես,–
Դու ողջ գումարն ես նրանց, գումարած սե՛րն իմ անտես…

32
Թե վկա՛ լինես վախճանին կյանքիս անցնող օրերի,
Երբ իմ աճյունը թաղվա՜ծ կլինի արդեն հողի տակ,
Եվ պատահաբար աչք նետես կրկին այն հին էջերին,
Ուր թողել է քո մեռած բարեկամն իր տողերն անտաշ,
Իրար կողքի դիր տողերն ի՛մ և նո՛ր բանաստեղծների,
Եվ ինչքա՜ն էլ որ նրանցը լինի իմից գերազանց,
Պահպանիր իմը հանուն մեր սիրո՛,– և ոչ թե… ձևի՛,
Թեկուզ և նրանք անկատա՜ր թվան և կամ՝ դարն անցա՜ծ:
Իրար կողքի դիր և շնորհի՜ր ինձ այս խոսքը սրտանց,–
«Եթե բանաստեղծ իմ բարեկամը լիներ կենդանի,
Ոչինչ չէ՜ր հասնի սիրո երգերին նրա ստեղծած,
Եվ անմրցելի՜ կլիներ նրա մուսան անվանի…
Գուցե նորերը նրանից լա՜վ են հանգ ու վանկերով,
Բայց նրանց ոճի համա՛ր եմ կարդում, իսկ նրան՝ սիրո՛…»:

33
Շա՜տ եմ տեսել, թե ինչպես արշալույսը հրեղեն,
Լեռան ծերպերն է շոյում արքայական հայացքով,
Արտ ու արոտ համբուրում իր շուրթերով ոսկեղեն,
Ոսկեզօծած գետ ու լիճ ալքիմիական հրաշքով.
Հետո նա թույլ է տալիս, որ ամպերը սևակնած
Համբուրեն դեմքն իր լուսե, ծածկեն քողով սև ու մութ,
Եվ, իր տեսքը թաքցրած երկրից դժբախտ ու լքված,
Ամոթապա՜րտ, գողունի՝ սահում դեպի մայրամուտ…
Մի առավոտ, ճիշտ այդպես, շողաց արևն իմ սիրո,
Արքայական իր փայլով շնո՜րհ արած իմ անձին,
Սակայն, ավա՜ղ, լոկ մի ժամ ջերմացրեց ինձ սիրով,
Եվ սև ամպերն անջատման նրան ինձնից խլեցին.–
Սակայն իմ սերը պայծառ չի՜ աղոտում դրանից,–
Երբ ինքն՝ Արևն է մարում,– սիրույս արևն ի՜նչ անի…

34
Ինչո՜ւ խոստացար, թե օրը պայծա՜ռ կլինի, անա՜մպ,
Եվ ստիպեցիր, որ տնից ելնեմ առանց թիկնոցի,
Թույլ տալով, որ սև ամպերը ճամփին վրաս ծանրանան,
Թունավոր ու սև մուժում խեղդելով փայլդ գեղեցիկ:
Եվ, թեև հետո, քո փայլով ճեղքած սև ամպն ու քամին,
Դու իմ հողմածեծ դեմքը շոյեցիր շողերով անթիվ,
Բայց անհնա՜ր է լիասիրտ գովել այն սպեղանին,
Որ, վերքը բուժում, բայց անարգվա՜ծ է թողնում հիվանդին…
Լոկ ամաչելով, դու դժվա՜ր թե իմ վիշտը փարատես,
Ինչքան էլ զղջաս՝ վիրավորանքս չե՜ս ջնջի, անգին,
Վիրավորողի զղջումն,– ինչքա՜ն էլ ազնիվ ու անկեղծ,–
Չի՜ թեթևացնի վիրավորյալի խաչն անարգանքի,–
Թեև արցունքի մարգարիտները քո թա՜ց աչքերի
Փրկագինն են քո բոլո՜ր հին ու նոր չար արարքների:

35
Մի՛ տրտմիր երբեք չարածիդ համար,
Վարդը փուշ ունի, իսկ աղբյուրը՝ դիրտ.
Բիծ ունի նույնիսկ արև՜ը անմար
Եվ որդ՝ մինչև իսկ կոկո՛նը վարդի:
Անմեղ մարդ չկա՜,– մեղսոտ եմ և ե՛ս,
Որ թողությո՜ւն եմ տալիս քո մեղքին,–
Արդարացումներ հորինած պես–պես
Եվ ինձ թուլությամբ եղծելո՛վ կրկին:
Որպես պաշտպան եմ ես գալիս Ատյան,
Պաշտպանելով… իմ կողմին հակառա՛կ,
Եվ իմ մեջ, սիրո և ատելության
Այնպիսի մա՜րտ է սկսվում ներհակ,
Որ Ես պաշտպա՜ն եմ դառնում, աջակի՛ց
Այն գողի՛ն, որը… թալանո՜ւմ է ինձ:

36
Չնայած մե՜կն է մեր սերն աշխարհում, անբաժանելի՛,–
Մենք երկո՛ւ մարդ ենք, և այն էլ՝ տարբե՜ր,– և զատվենք պիտի,
Ա՛յն, ինչ մեր միջև տհա՜ճ է եղել ու անտանելի,
Ես խոստանում եմ կրել մե՜ն–մենակ, խորքում իմ սրտի:
Թեև երկուսս էլ նույն կերպ ենք սիրում, բայց մեր սրտի մեջ
Ապրում է, կարծես, մեզ զատող ինչ–որ չարիք կամ կսկիծ,
Որն անկարո՜ղ է թեև մարել մեր սիրո հուրն անշեջ,
Բայց շա՜տ ժամե՛ր է խլում մեր սիրո քա՜ղցր բերկրանքից:
Ես այնպե՛ս կանեմ, որ չզգա՜ն, թե մենք ծանոթ ենք իրար,
Որ դու մեղսական սիրույս պատճառով երբեք չամաչես,
Իսկ դու, քո պատիվն անբիծ ու մաքուր պահելու համար,
Քո շնորհներն ինձ մի՛ տա բացեիբաց, աշխարհին ի տե՜ս:
Եկ այդպե՛ս անենք,– զի վկա՜ մեր սերն ու բաժանումը,–
Քանի ի՜մն ես դու,– ի՜մն է նաև քո բարի անունը…

37
Ինչպես հրճվո՜ւմ է հայրը զառամած,
Իր ջահել որդու խիզախ գործերով.
Այնպես էլ, բախտի հարվածից խեղված,
Ես հրճվում եմ քո արժանիքներով:
Հարստությո՜ւն, խե՜լք, ծագում ու հմայք,–
Բոլորը մեկտեղ և կամ՝ առանձի՛ն,
Միավորվում են անձիդ մեջ հիմա,
Նրանց գումարած իմ սերը, անգին:
Ուրեմն ինչո՞ւ ինձ համարեմ թշվառ.
Երբ քո Հովանու ներքո զորանում,
Գո՜հ քո գանձերից ճոխ ու անսպառ,
Ապրում եմ քո մեծ փառքի ստվերում:
Ես լավագո՜ւյնն եմ քեզ հավետ մաղթում,
Եվ դրանո՛վ եմ երջանիկ կյանքում:

38
Կարո՞ղ է իմ հեզ մուսան պակա՛ս զգալ նյութերի,
Երբ քո շունչը, սիրելիս, իմ ներշնչո՜ւմն է անսուտ,
Եվ ավելին ես տափս դու իմ համեստ երգերին,
Քան ինչ–որ թո՜ւյլ տողերի կրկնված ու ծեծված նյութ:
Շնորհակա՜լ եղիր քեզ,– եթե երգիս տողերում,
Գտնես թեկուզ երկու տող՝ արժանի քո ճաշակին,
Անճա՜րն է լոկ ընդունակ քեզ չերգե՛լ այս աշխարհում,
Երբ դու ի՛նքդ ես պարգևում նյութն ու հնարքը երգի:
Եղիր Մուսան տասներորդ, տասնապատի՜կ գեղեցիկ
Մուսաներից այն չքնա՛ղ, որոնց դիմել են դարեր,
Եվ նա՛, ով քե՛զ է դիմում, թող այսուհետ ստեղծի
Այնպիսի ե՛րգ մի վսեմ, որ մահ չունի՜ արդարև…
Թե անարժան իմ մուսան դուր գա անլուրջ այս դարին,
Թող ջանքը ի՛մը փնի, իսկ քոնը՛ գովքն ու բարին:

39
Ինչպե՜ս կարող եմ ես քեզ գովերգել,
Երբ մի մարմին ենք քեզ հետ, մի հոգի,–
Քե՛զ գովել,– նո՜ւյնն է, թե… ի՛նձ գովերգել,
Որ վայել է լոկ անհամեստ մեկին:
Նախընտրելի չէ՝ առանձի՜ն լինել,
Ապրել իրարից հեռո՜ւ և բաժա՜ն,
Որ կարողանամ ես քեզ նվիրել
Այն, ինչին դո՛ւ ես արժանի միայն:
Բայց ցա՜վ կդառնար անջատումն այդ նոր,
Եթե մեզ առիթ ու հնար չտար,
Սիրո խոհերով լցնել վիհն այդ խոր,
Ցրած մեր վիշտն ու կասկածները չար:
Սեկը երկուսի պիտի բաժանես,
Եթե ուզում ես… կեսիդ գովքն անես…

40
Խլիր սերերս բոլոր, սեր իմ քնքույշ ու ագահ,
Ի՜նչ կշահես ավելի, քան ունեիր աշխարհում,
Ոչի՜նչ, որին արժենար սեր անվանել իսկական,–
Չէ՞ որ այն, ինչ ունեի՝ արդեն քեզ էր պատկանում:
Օ՜, ոչ, ես չեմ նախատի այս ամենի համար քեզ,
Եթե հանուն իմ սիրո գերե՜ս նրան ու զավթես,
Կնախատեմ լոկ այնժա՛մ, թե խաբելով ինքըդ քեզ
Համտես անես նաև այն, ինչ դու մերժե՜լ ես արդեն…
Ես ներո՜ւմ եմ մեղքը քո, իմ հմայիչ ավազակ,
Թեև իմ ողջ աղքատիկ ունեցվածքն ես թալանում.–
Նախընտրելի է սիրո ամեն վիշտ ու տվայտանք.
Քան տառապել այն վերքից, որ թշնամանքն է ծնում…
Դո՛ւ, որի մեջ չարն անգամ հմայի՜չ է թվում մեզ,
Լավ է, որ ինձ սպանես,– քան թշնամի լինենք մենք:

41
Այն զանցանքները, որոնք ուղեկիցներն են կյանքիդ,
Երբ մերթ ընդ մերթ քո սրտից ես լինում եմ բացակա,
Սազո՜ւմ են քո հմայքին ու քո ջահել տարիքին,
Անբաժան են որոնցից փորձանք, աղետ ու արկած:
Ո՞վ պատիվ չի համարի պայազատին նվաճել,
Ո՞վ չի տենչում աշխարհում գեղեցիկն ու անթերին.
Եվ երբ մի կին ցանկանա քեզ պես մեկին գայթակղել,
Ի՜նչ կարող է խանգարել նրա անհագ կրքերին…
Բայց խլել իմ սիրուհո՛ւն և իմ տե՞ղը գրավել.–
Սի՞թե անզոր եղար դու զսպել քո կի՛րքը հայրատ,
Որ գլխիվայր չընկնեի՜ր ցոփության վիհը անել,
Ապականած երկու սե՛ր, դրժած երկու սուրբ հավա՛տ –
Հմայքներով քո անհաղթ, իմ սիրուհուն տիրելո՛վ,
Եվ իմ հանդեպ կեղծավոր ու դրուժա՜ն լինելով:

42
Օ՜, ո՛չ, ա՛յն չէ ինձ տանջում, որ նա քե՜զ է պատկանում,
Թեև, մեղքս ի՜նչ թաքցնեմ՝ սիրո՜ւմ էի նրան ես,
Անտանելին ա՛յն է, որ դո՛ւ ես նրան պատկանում,
Եվ կորո՜ւստն է քո սիրո ցավ պատճառում ինձ այսպես:
Սրտիս խաբած, քեզ համար արդարացո՜ւմ եմ սարքում,–
Թե դու նրան սիրեցիր, քանզի… սիրո՜ւմ եմ և ե՛ս,
Իսկ նա, իբրև… հանուն ի՜նձ… իրեն գտավ քո գրկում,
Թույլ տալով, որ հանուն ի՜նձ – նրան խլե՜ս ու տիրե՜ս…
Թե քեզ կորցնե՛մ,– այդ կորուստն իմ սիրուհին կգտնի,
Թե սիրուհո՛ւս կորցնեմ՝ դո՛ւ ես գտնողը նրա,
Դուք երկուսդ էլ կշահեք, ես՛ կկորցնեմ երկուսի՛դ,–
Երկուսի՛դ, որ – հանուն ի՜նձ,– խա՜չ եք քաշում իմ վրա…
Սի սփոփանք ունեմ լոկ – մենք ձուլվա՜ծ ենք իրարու,
Ուստի և, քեզ սիրելով, նա… նաև ի՜նձ է սիրում:

43
Այնժամ եմ ես լավ տեսնում, երբ աչքս փա՜կ եմ պահում,–
Փո՜ւչ բաների են նայում ցերեկն աչքերս անվերջ,
Բայց հերիք է, որ ննջեմ,– երազիս մեջ քեզ նայում,
Պա՜րզ տեսնում եմ ամեն ինչ, ինչպես կույրը՝ մթան մեջ:
Եվ դու, որի շո՜ւքն անգամ ստվերին լույս է տալիս,
Ինչքա՜ն, ինչքա՜ն ավելի կերևայիր հմայիչ
Պայծառ օրվա լույսի մեջ քո լույսով՝ վառ ավելի,
Եթե քո շուքը անգամ լո՜ւյս է տալիս երկնային:
Ի՜նչ կհասներ աչքերիս երջանկությանն աշխարհում,
Թե լույսի մեջ տեսնեին նրանք չքնաղ դեմքը քո,
Որի ստվերը դալուկ, գիշերային խավարում
Երևում է մինչև իսկ աչքին իմ կույր ու քնկո՜տ:
Երբ դու չկա՜ս, ցերեկներն աչքիս գիշե ր են թվում,
Եվ գիշերները՝ ցերե՛կ, երբ դու կա՛ս իմ տենչերում…

44
Թե մարմինն այս ծա՜նր ու թա՜ց թեթև՛ լիներ մտքի պես,
Տարածությունն ու հեռուն չէի՜ն լինի խոչընդոտ,
Եվ, ինչքան էլ լինեիր ինձնից հեռո՜ւ և անտե՜ս,
Թեկուզ ծայրից աշխարհի կսուրայի ես քեզ մոտ:
Այդ դեպքում ի՜նչ կարևոր, թե ես որտե՛ղ եմ, անգին.
Իսկ դու որտե՛ղ կլինես կամ ո՞ր կողմը կգնաս.–
Հերիք է՝ միտքը մարդու մի բա՛ն դնի իո մտքին,
Եվ, կտրած ծով ու ցամաք, կսուրա՜ – ուր կամենա…
Ինձ տանջում է մի՛տքն այն սև, որ ես… մի՛տք չեմ սուրացող,
Եվ անզո՜ր եմ ո՛չ միայն սուրալ քո գիրկը, անգին,
Այլև, հունցված տարրերից, որ կոչվում են ջո՛ւր և հո՛ղ.
Խե՜ղճ ստրուկն եմ ու ծառան ժամանակի ընթացքի…
Ի՜նչ պիտի ինձ ժառանգվեր տարրերից այդ ծանր ու թաց,
Քան արցո՜ւնքն այս, որ ստույգ գոյության փա՛սան է նրանց:
45

Մյուս տարրե՛րը երկու, որ օդն ու հո՛ւրն են անմար,
Որտե՜ղ էլ որ ես լինեմ՝ միշտ քո կողքին են կյանքում,
Մեկը մի՛տքն է, իսկ մյուսն՝ իմ տենչա՜նքն է անհնար–
Միշտ շարժման մե՛ջ – բացակա ու ներկայի արանքում…
Երբ հեռանում են ինձնից երկու տարրերն այդ թեթև,–
Իմ դեսպա՛նները սիրո – և դեպի քե՜զ են սուրում,
Ինձ մոտ մնում են միայն հո՛ղն ու ջո՛ւրը ծանրաթև,
Եվ ես, վշտից ընկճված, մահվան ճահի՜ճն եմ խրվում…
Ես տառապո՜ւմ եմ, տանջվո՜ւմ, անդորր ու նինջ կորցրած,
Մինչև մի՛տքն ու տե՛նչն իմ հուր ե՜տ գան կրկին քո մոտից,–
Վերականգնած իմ կյանքի անդորրությո՛ւնը խախտված
Եվ ավետած, որ դու կա՛ս ու կփրկե՜ս ինձ վշտից:
Բայց հազի՜վ եմ ես մի պահ գտած բախտս վայելում,
Երբ տենչն ու միտքս նորից դեպի քո գի՜րկն են թևում…

46
Աչքերս ու սիրտս մահացու վեճ են մղում վերստին,
Թե ո՜վ ավելի մեծ բաժին ունի քո չքնա՜ղ տեսքից.–
Աչքերս ուզում են այդ իրավունքից զրկել իմ սրտի՛ն.
Սիրտս փորձում է աչքերի՛ս զրկել այդ իրավունքից:
Սիրտս երդվո՜ւմ է, թե դու ապրում ես իր անտես խորքում,
Որը չի՜ փայլել դեռ ո՛չ մի աչքի բյուրեղ հայելում,
Բայց իմ աչքերը, սրտիս անվավեր այդ հայցը՝ մերժում
Եվ երդվո՜ւմ են, թե իրե՛նք են միայն տեսքդ վայելում…
Լուծելու համար այդ վեճը հաճո, բայց… անլուծելի,
Գումարվում է իմ երդվյալ խոհերի Ատյա՛նը վերին
Եվ որոշում է ընդունվում հաստա՛տ, անբեկանելի,–
Հօգուտ իմ սրտի՛ և ի վայելումն իմ զո՛ւյգ աչքերի,
Թե աչքերի՜ս է պատկանում, անշո՛ւշտ, քո տեսքն արտաքին,
Իսկ, ինչքան սե՛ր կա իմ սրտի խորքում՝ իմ սիրող սրտի՛ն:

47
Աչքերս ու սիրտս, հիմա էլ դա՜շն են կնքել, իմ անգին,
Որ իրար օգնեն, մեկը մյուսի վիշտը փարատեն,
Այն պահի՛ն, երբ որ ծարա՜վ է լինում աչքս քո տեսքին,
Իսկ սիրող սիրտս հառաչանքներից մարո՜ւմ է արդեն:
Երբ վայելո՜ւմ է աչքս մտովին քո պատկերն անուշ,
Հրավիրում է այդ ճո՜խ հանդեսին նաև… իմ սրտին,
Իսկ երբ իմ սիրտն է քո սիրուց հարբում ու զվարթանում,
Իմ աչքերի՛ն է ի սրտե կանչում այդ խրախճանքին:
Այդպես, թեկուզ և ինձանից հեռո՜ւ, յոթ սարից անդին,
Բայց ինձ հե՛տ ես դու, իմ աչքի խորքում, սրտո՛ւմ սիրավետ.–
Կարո՞ղ ես գնալ ավելի հեռո՛ւ, քան իմ միտքն, անգին,
Որի հետ կյանքում այնպե՜ս եմ ձուլված, ինչպես նա՝ քեզ հետ…
Քնի մե՜ջ անգամ աչքերս քե՛զ են նկարում էլի,
Եվ քնից հանո՛ւմ, որ իմ սիրտն էլ քո տեսքը վայելի…

48
Որքա՜ն էի ես զգույշ, երբ, հեռու տեղ գնալիս,
Ամեն մի իր ու մանրուք դնում էի փակի տակ,
Կամ՝ թաքցնում մի տեղում ապահով ու հուսալի,
Որ ոչ մի գող–ավազակ չտանի կամ ձեռք չտա:
Բայց դո՛ւ, որի համեմատ փո՜ւչ է ամեն գանձ ու թագ,–
Իմ մեծագո՜ւյն Սփոփանք և Տրտմությո՛ւն մեծագույն,–
Ինչպե՜ս քեզ չեմ թաքցրել կամ չե՜մ դրել փակի տակ,
Դո՛ւ, որից թանկ ու անգին ոչինչ չունե՜մ այս կյանքում:
Չթաքցրի գուցե քեզ, մտմտալով իմ մտքում,
Թե մի այլ տեղ ապահով չէի՜ր լինի ավելի՛,
Քան իմ սիրող սրտի մեջ ու իմ կրծքի վանդակում,
Որտեղ բա՜ց են քո առջև ելքն ու մուտքը, սիրելի՜ս…
Բայց քե՜զ, նույնիսկ այնտեղից, կարող էին գողանալ,
Ազնի՜վն էլ գող կդառնա՝ միայն թե քեզ տիրանա՜:

49
Ես ծառանո՜ւմ եմ ընդդեմ այն օրվա (երանի՜ չգա…),
Երբ ես համոզվեմ, որ արատնե՜րս ես դու լոկ նկատում,
Երբ հաշվեհարդա՜ր կտեսնի ինձ հետ սերդ վերջնական,
Հավաստելով այդ՝ մեղքիս քննությամբ երկարապատում:
Ես ծառանո՜ւմ եմ ընդդեմ այն օրվա, երբ օտարի պես,
Ինձ հանդիպելիս, հազի՜վ քո արև–աչքերը թարթես,
Եվ հերիք չէ, որ իմ հանդեպ չար ու խորթացած լինես,–
Դեռ այդ խորթացումն արդարացնելու պատճառներ գտնես…
Ընդդեմ այդ օրվա ես արդարանա՛լ կփորձեմ հիմա,
Այն գիտակցությա՛մբ, որ նսե՜մ է իմ արժեքը, անգին,
Եվ իմ ձեռքն իմ դեմ վերև՜ կպարզեմ՝ երդումի նման,
Ի պաշտպանություն քո՛ ինձ լքելու սո՜ւրբ իրավունքի:
Դու կարող ես ինձ լքել օրենքի ուժով գերագույն,
Մինչ ես սիրվելու չնչին մի հի՛մք էլ չունեմ այս կյանքում:

50
Որքան ծա՜նր է ճամփորդել, ինքս ինձ իզուր խաբելով,
Թե ես հանգի՜ստ կգտնեմ քո սիրուց ու քեզանից,
Երբ այդ հանգի՛ստը անգամ խրատո՜ւմ է, հուշելով
«Անցած ամեն մի մղոն զատո՜ւմ է քեզ նրանից…»:
Ձին հազի՜վ է երերում իր կրկնակի բեռի տակ,–
Չէ՞ որ և ի՛նձ է տանում և ծա՜նր բեռն իմ լացի,–
Կարծես նա՛ էլ է զգում, որ գործ չունե՜մ էլ շտապ,–
Ո՞ր հիմարն է շտապում հեռանալ իր սիրածից…
Էլ ոչ հորդո՛րն է օգնում, ոչ՝ մտրա՛կը շառաչուն,
Որն իջնում է ցասումով ձիու կապտած գավակին,
Եվ խուլ տնքո՜ցը ձիու ինձ ավելի՛ է տանջում,
Քան թե ձիուն՝ կատաղի հարվածնե՛րը մտրակի.–
Չէ՞ որ տնքոցը այդ խուլ ինձ այն մտքին է բերում,
Թե… դեպի վի՜շտն եմ գնում,– բախտը թողած ետևում…

51
Ներո՜ւմ էի ես ձիուս,– այն ալարկո՜տ անբանին,
Որն, ինձ ու քեզ բաժանած, բռնեց ուղին իր երկար.
Ինչո՞ւ պիտի փութայի ես հեռանալ քեզանից.
Երբ, մինչև օրը դարձիս, շտապելու հարկ չկար:
Բայց ի՜նչ ներում կգտնի նա դարձիս օրն անձկագին,
Երբ ինձ դանդա՜ղ կթվա ձիու վարգե՛լը անգամ,
Երբ պատրաստ եմ մտրակել ես նույնիսկ խոլ մրրիկին,
Սրտնեղելով, թե նա ծո՜ւյլ ու ալարկո՜տ է այնքան:
Ոչ մի նժույգ չի՜ հասնի այնժամ իմ հուր տենչանքին,
Որը, ծնված իմ մարմնի՞ց, ո՜չ – սիրո՛ւց խոր ու վսեմ,–
Կըվրնջա՜ր,– խենթացած իր կատաղի սլացքից,–
Եվ իմ քոսոտ ձիուկին ներո՜ւմ կտար ու կասեր.–
Դու կարող ես, հնի պես, քա՜րշ գալ ծույլ ու ալարկոտ,
Իսկ ես, սիրուց թև առած, պիտի սուրա՜մ նրա մոտ…

52
Այն հարուստի՛ն եմ նման, ում օրհնվա՜ծ բանալին
Բացում է գանձը նրա, ե՜րբ էլ որ նա ցանկանա,
Բայց որը չի՜ հանում նա, ամեն տեսնել ուզելիս,
Որ վայելքն այդ եզակի՝ սովորակա՜ն չդառնա:
Տոներն ինչքան հազվադեպ՝ երազելի՜ են այնքան,–
Նման շքեղ մանյակին տեսք տվող թա՜նկ քարերին.
Ի՜նչ համ ու հոտ այն տոնից, որը լինի… տևակա՛ն,
Կամ ամեն օր կրկնվի՝ խառնված լի՛ օրերին:
ժամանակը ինձանից քեզ այնպե՜ս է թաքցնում,
Ինչպես սնդո՛ւկը այս փակ՝ զարդ ու զգեստն իմ սիրած,
Որ ես, նրանց կրելիս, կարծեմ թե նո՜ր եմ ծնվում,
Իսկ նրանք՝ ցույց տան իրենց հմայքնե՛րը թաքցրած…
Օրհնյա՜լ ես դու, ում հմայքն ինձ ուժ ու թև է տալու,
Երբ ինձ հետ ես՝ ցնծալու, երբ բացակա՝ հուսալու…

53
Ի՜նչ տարերքից ես դու ծնվել, ասա՛,
Երբ ամեն էակ մի՛ ստվեր ունի,
Իսկ քոնը մե՛կ չէ– այլ բյո՜ւր ու հազա՜ր–
Մեկը մյուսից պերճ ու գեղանի:
Ադոնիսի հե՞տ քեզ համեմատեմ,
Երբ նա ձանձրալի՜ կրկնությունն է քո,
Հեղինեի հե՜տ,– չքնա՜ղ, գեղադե՜մ,–
Որին հաղթե՛լ ես քո նոր հմայքով…
Չքնաղ գարունն ու աշունը շռայլ
Քո արտաքի՛նն ու ներքի՛նն են հուշում.–
Տեսքով՝ գարո՜ւն ես դու գեղեցկափայլ,
Իսկ շռայլությամբ՝ բերքառատ աշո՜ւն:
Դու կա՛ս փայլի մեջ ամեն հմայքի,
Բայց, քո մեծ սրտով, մե՜ծ ես, եզակի…

54
Ամեն սիրուն բան չքնա՜ղ կթվար մեզ յոթնապատիկ,
Թե ճշմարտություն և Արդարություն կրեր իր խորքում.–
Չքնա՜ղ է վարդը,– սակայն չքնաղ է նա բյուրապատիկ,
Այն անուշ բույրով, որ թաքնված է նրա ընդերքում…
Վայրի մասուրին իսկույն չե՜ս զատի այգու վարդերից–
Նույն կարմիր գույնն է, նույն դեղին առէջքն ու նույն թերթերը,
Նույն թուփն է ասես, որ օրորվում է նույն զեփյուռներից,
Նույն տերևներն են և նույն ճյուղերի սուր–սուր փշերը…
Սակայն մասուրի արժանիքը լոկ տեսքն է արտաքին,
Աչքից հեռո՜ւ է ծաղկում ու թոշնում մասուրն աշխարհում,
Երբ մեռնո՜ւմ է նա՝ նրա բույրն էլ է մեռնում իր թփին,
Մինչ այգու վարդը, իր մահով, անմահ բուրմու՜նք է ծնում…
Ինչքա՜ն էլ թոշնի, չքնա՛ղ պատանի, հմայքդ կյանքում,
Քո էությունն ու տեսքը հմայիչ կապրեն իմ երգում:

55
Արքայական դամբանի տոկուն մարմարն ու ոսկին
Չեն դիմանա ավելի՛, քան իմ տողերը գրած,
Դու կշողաս նրանց մեջ ավելի՛ վառ, իմ անգին,
Քան դարերում փոշոտվա՜ծ, մաշված քարերը նրանց:
Պատերազմներն անհամար ու նախճիրները անթիվ
Ի զորու են հիմն ի վեր այս աշխարհը կործանե՜լ,
Բայց ոչ Մարսի սո՛ւրն ահեղ, ոչ վայրագ շո՛ւնչը մարտի,
Չե՜ն հանդգնի կենդանի այս Կոթողը սասանել…
Ընդդեմ մահվան, կորստի և մոռացման չարիքի
Կհավերժի՜ քո գովքի Հուշարձանը փառահեղ
Սերունդների աչքերո՛ւմ և ականջո՛ւմ գալիքի,
Մինչև վախճանն աշխարհի, Դատաստանի Օ՛րն ահեղ.
Եվ դու կապրես, քանի դեռ չի՜ եկել Օրն այդ հեռու,
Սիրողների սրտերում և իմ անմահ երգերում:

56
Հառնի՜ր, սեր իմ վերստի ն և մի՛ ընկնի թուլացած,
Որ չասե՜ն, թե սայրը քո ախորժակի՛դ է նման,
Եվ բթանո՜ւմ է այսօր՝ ուտեստներից հագեցած,
Որ վաղն էլի՛ գրգռվի խորտիկներից բազմազան:
Դո՛ւ էլ այդպես եղիր, սե՛ր. – թեև աչքերդ քնկոտ
Արդեն փակվո՜ւմ են՝ լցված վայելքների լիությամբ,
Վաղը լցրո՜ւ վերստին նրանց սիրով ու կրքով,
Որ անհագուրդ քո հոգին զուր չսպանե՜ս ծուլությամբ:
Թող անջատումն այս տխուր մեզ ծովի՛ պես անջատի,
Որը զատում է երկու սիրահարված սրտերի,
Որոնք ծովափ են գալիս և, տոչորված կարոտից,
Հեռվից իրար տեսնելով, չե՜ն հագենում իրարից,
Եվ, կամ, ձմռան պես լինի,– որն ինչքան ցո՛ւրտ է լինում,
Ամռան գալուստն այնքան թա՛նկ ու բաղձալի՜ է թվում:

57

էլ ի՜նչ կարող է անել քո ճորտը՝ քեզ նվիրված,
Քան, իրենը մոռացած, քո ուզածը կատարել,
Քո ժամե՛րը խնայել – իր սեփականը վատնած,
Եվ, հենց որ դու կամենաս, քեզ հնազանդ ծառայե՜լ…
Կհանդգնե՜մ երբևէ քեզ ձանձրույթից գանգատվել,
Երբ սպասում եմ, իմ Տե՛ր, վերադարձիդ սուրբ ժամին.
Կամ՝ բացակա լինելուդ դառնությո՜ւնը քեզ հայտնել,
Երբ քեզ հաճո է եղել լքել քո խեղճ ծառային…
Ես սիրտ կանե՞մ հարց տալ քեզ,– թեկուզ գաղտնի, լռելյայն,–
Թե որտե՞ղ ես դու հիմա և կամ թե ինչ ես անում–
Ինձ մնում է հուսաբեկ երանի՜ տալ լոկ նրա՛ն,
Ում հետ մոտի՜կ ես հիմա, ում բախտավո՜ր ես անում…
Հավատարիմ խենթի է սերը նման, իմացի՛ր,
Եվ,– ի՜նչ ուզում ես արա,– նա վատ բան չի՜ մտածի…

58
Այն Աստվածը, որ ի վերուստ ինձ քո ստրո՜ւկն է կարգել,
Քո ճո՛րտը՝ պատրաստ հլու–հնազանդ ենթարկվել կամքիդ,
Արգելե՛լ է ինձ, մտքիս մեջ անգամ, քո վարքը հսկել,
Հաշի՛վը պահել ծախսած ժամերիդ ու ժամանակիդ:
Երբ դու ազատ ես, բայց՝ ո՛չ իմ կողքին, ինձնից բացակա՛,
Ես զգում եմ ինձ ամենից անել բանտում բանտարկված,
Եվ, գրաստի պես, պատրաստ եմ կրել ամե՜ն անարգանք,
Որ դու, աջ ու ձախ, հասցնո՛ւմ ես ինձ, արկածից–արկած:
Եղիր աշխարհում որտե՜ղ որ կուզես և ո՜ւմ հետ կուզես,–
Դու ի՛նքդ ես տերը քո ժամանակի, և քեզ է վայել
Քո դեմ կատարված մեղքերիդ համար ներել ինքդ քեզ
Եվ, իմ չգործած հանցանքի համար, ինձ դավաճանե՛լ…
Իսկ ես, – ճարըս ի՜նչ,– պիտի սպասեմ՝ թեկուզ դժոխքում,–
Մինչև դու մե՜կ–մե՜կ ճորտի՜դ էլ հիշես քո ցոփ վայելքում:

59
Եթե աշխարհում նորություն չկա,
Եվ, նույն բա՛նն է միշտ կրկնվում համաո.
Արժե՞ երկունքի նոր ցավից տնքալ,
Ծնվածին… նորի՛ց ծնելու համար…
Երանի՜ արփին, հրաշքով վերին,
Հինգ հարյուր շրջան ե՜տ վերադառնար,
Եվ մենք տեսնեինք, մատյանում մի հին,
Քո դե՛մքը չքնաղ, կամ՝ մեկն իմանա՛ր,
Թե ի՜նչ են ասել գրքերը նախնյաց
Քո գեղեցկության մասին պաշտելի.–
Մե՞նք ենք ավելի զարգացած, նրա՞նք.
Թե՞ նույն տեղո՜ւմն է մարդկությունն էլի.–
Օ՜, վստահ եմ ես– նրանց գովածը
Բյուր հազա՛ր անգամ քեզանից ցա՜ծ է…

60
Ինչպես ալի՛քն է զարկվում ծովի ժայռոտ ափերին,
Ճիշտ այդպե՛ս էլ, մեր կյանքի վայրկյանները նոր ու հին.
Մեկը մեկին հրելով և տեղ տալով նորերին,
Սուրում են ու սլանում դեպի ափերը մահի…
Նորածինը լույսերի բուն կենտրոնո՛ւմ է ծնվում,
Թագադրվում պսակով հասունության ու փառքի,
Սակայն խավարը նրա փառքի դեմ դա՜վ է լարում,
Ժամանակը՝ ե՜տ խլում իր պարգևը թանկագին:
Նա զարկում է չար նետով ջահելության պսակին,
Գեղեցկության սեգ ճակատն ակոսներո՜վ է պատում,
Սնվում կյանքի, բնության զավակներով եզակի,
Եվ ոչինչ չի՜ դիմանում նրա դաժան գերանդուն…
Սակայն իմ երգը կապրի՛ ու կհասնի գալիքին,
Ամփոփած իր տողերում քո անվան փա՛յլը, անգին:

61
Քո ցանկությա՞մբ է արդյոք, որ քո պատկերն աննման,
Քնաթաթախ աչքերիս կոպերը բա՛ց է պահում.
Դո՞ւ ես արդյոք ուղարկում այն ստվերը՝ քեզ նման,
Որն ինձ տանջո՜ւմ է մթնում և իմ քունը խանգարում:
Ասա՛, դո՞ւ ես քո հոգին հեոո՜ւ–հեռվի՜ց ուղարկում.
Որ լուտանքի արժանի իմ վարքն ու բարքն իմանա,
Զննի պարա՜պ իմ կյանքի արարքները վատագույն,
Որոնք պիտի քո խանդի արդարացո՜ւմը դառնան:
Օ՜, ո՛չ. քո սերը, ավա՛ղ, այնքան հզոր չէ, անգին,
Այդ ի՛մ սերն է, որ քնից ու երազից ինձ զրկած,
Վաղո՜ւց խլել է ինձնից նաև դադար ու հանգիստ՝
Քո սիրո և քո բախտի գիշերապա՛հը դարձած…
Ես արթո՜ւն եմ քո սիրուց, մինչ զարթնում ես դու քնից–
Ուրիշներին ինչքան մո՛տ, այնքան… հեռո՜ւ ինձանից:

62
Իմ ողջ էությունն, իմ աչքն ու հոգին
Սիրահարված են անձի՛ս սեփական.
Այդ մեղքն այնպե՜ս է տիրել իմ կամքին,
Որ թվում է, թե փրկություն չկա՜:
Թվում է, չկա՜ իմ շրջապատում
Ինձ նման պարկե՛շտ, ազնի՜վ, սրտագի՛ն,
Եվ թվում է, թե ես ամե՜ն ինչում,
Գերազանցո՛ւմ եմ կյանքում ամենքին…
Բայց երբ նայում եմ մեկ–մեկ հայելուն,
Ճիշտ հակառա՛կն եմ ես այնտեղ տեսնում,
Եվ, իմ խորշոմած դեմքին նայելիս,
Զգում եմ, թե ի՜նչ հանցանք եմ գործում…
Ինձ փո՜խս եմ գցել երևի քեզ հետ,
Իսկ իմ ձմեռը՝ քո գարունի հետ…

63
Ընդդեմ այն օրվա, երբ իմ սիրելին իմ օ՛րը կընկնի,–
Տարիքի բեռից ինձ նման ճնշված, լլկված իր բախտից,
Երբ ժամանակը քամի՜ արյունը նրա թարմ դեմքի
Եվ կնճիռների ակոսներ գծի նրա ճակատին.
Երբ ջահելության այգը ծերության մութ գիշե՛ր դառնա
Կամ պատանության գարունը դառնա ցրտաշունչ աշուն
Եվ հմայքներն այն, որով դեռ այսօր պարծենում է նա,
Անհետ չքանա՜ն, կորչե՜ն անցավոր օրերի մուժում.–
Ընդդեմ այդ օրվա զինվե՛լ եմ ուզում ես այսօրվանից
Ժամանակի դեմ, մաշող Տարիքի, Հոգսի մշտական,
Որպեսզի նրանք չխլե՜ն նրա պատկերն ինձանից,
Եթե, մինչև իսկ, հաջողվի ջնջե՜լ նրա կյանքը կարճ…
Այս սև տողերում որոնք հավիտյան պիտի հուրհրան,
Հավե՜րժ կապրի նա՛ և մշտադալար հմա՛յքը նրա:

64
Երբ տեսնում եմ, թե ինչպես ժամանակի ձեռքն անխիղճ
Սրբո՜ւմ–տանո՜ւմ է սխրանքն ու պերճանքը դարերի,
Սեգ աշտարակ եմ տեսնում՝ դարձած ավազ, քար ու խիճ,
Եվ պղնձե կոթողներ՝ եղած մահվան խե՜ղճ գերին.
Երբ ցամաք են ներխուժում զորք–ալիքնե՛րը ծովի,
Կողքի Ցամաք–Պետության սահմանները զավթելո՜վ,
Իսկ Ցամաքը՝ մխրճվում կապույտ սահմա՛նը ծովի–
Տանո՜ւլ տալով շահն իրենց և կորստից շահելո՛վ:
Երբ տեսնում եմ, որ, ավա՜ղ, ոչ մի հաստատ բան չկա,
Եվ կործանվում են անգամ Կայսրություննե՜րն անվանի,
Մտածում եմ սարսափով,– այդ ամենին լուռ վկա,–
Թե ժամանակը կգա՛ և իմ սե՛րն էլ կտանի…
Ահավո՜ր միտք, որի դեմ ի՜նչ է տվել կյանքը ինձ,
Բացի… նրան հավիտյան կորցնելու երկյուղից:

65

Երբ անզո՜ր են մահվան դեմ ծովն ու ժայռերը ափի
Եվ պղնձե ու քարե կոթողնե՛րը հաղթական,
Ինչպե՜ս փրկվի նրանից գեղեցկությո՛ւնը նրբին,
Որի ուժն,– ի՜նչ քար ու կիր,– մի ծաղկի չա՜փ էլ չկա…
Ինչպե՜ս փրկվի ամառվա մեղվաբույր շո՛ւնչը թեթև
Պաշարումից ավերի՜չ, կործանարա՜ր ժամերի,
Երբ խորտակվում են անգամ դարպասները պողպատե,
Եվ լոկ ավա՜զ է մնում սեգ, անառիկ ժայռերից:
Ինչպե՜ս փրկել–թաքցնել դարի գոհա՛րն այս անգին
ժամանակի սև ու մութ զարդատուփից՝ դագաղից.
Ո՞վ կարող է սանձ դնել կյանքի անսանձ ընթացքին,
Որ իմ գանձը չտանի՜, իմ ծաղիկը չքաղի՜…
Իմ սիրելուն փրկելու լուսավոր հո՛ւյսը միակ
Նրան անմահ կյանք տվող այս սև թանա՜քն է միայն…

66
Այս ամենից հոգնաբեկ անդորր–մա՜հ եմ փափագում.–
Ծա՜նր է տեսնել Արժանո՛ւն՝ մուրացիկի վիճակում,
Եվ անարժան Ոչինչի՛ն՝ վայելքներից հղփացած.
Եվ Հավա՛տը անբասիր՝ դրժված, ավա՜ղ, և խաբված.
Եվ ոսկեզօծ Պատի՛վը՝ պատվազուրկին ընծայվող,
Եվ Կուսությունը պարկեշտ՝ բռնաբարվո՜ղ ու պղծվո՜ղ,
Եվ Կատարյա՛լը իրավ՝ շնորհազու՜րկ ու լքվա՜ծ,
Եվ ո՛ւժը՝ կա՛ղ կարգերի կա՜ղ ոտքերի տակ ընկած.
Եվ Արվե՛ստը՝ կարկամած բռնության բիրտ բռունցքից,
Իմացությո՛ւնը՝ կախված հիմարությա՜ն կարծիքից,
Եվ պարզունակ համարվող Պարզությո՛ւնը ճշմարիտ,
Եվ Բարությու՛նը՝ ծառա հաղթող լծի տակ չարի…
Այս ամենից հոգնաբեկ, կուզեմ անդարձ հեռանա՜մ,–
Բայց ինչպե՜ս իմ սիրելուն մենա՜կ թողնեմ ու գնամ…

67
Ա՜խ, ինչո՜ւ է նա արատների հետ մեկտեղ բնակվում
Եվ ինքն իրենով զարդարում դեմքը անպարկեշտության.–
Որպեսզի մեղքն ու արատը իշխե՜ն իր վրա կյանքում,
Թե՞ սուտը զուգվի՜ նրա օգնությամբ ու ներկայությամբ…
Ինչո՞ւ է ձգտում նա արհեստական տեսք տալ իր դեմքին,
Երբ գեղեցկության տիպա՜ր է նրա դեմքը բնական.
Ինչո՞ւ է փնտրում վարդեր սարքովի՛, մեռա՛ծ, անհոգի՜,
Երբ բնակա՛նն է բոլոր վարդերի իշխանն ու արքան…
Ինչո՞ւ է նրան պահում–պահպանում բնությունը դեռ,
Երբ, սնանկացած, ի՜նքն է ծարավի արյան ավիշի,
Եվ, որովհետև, բացի նրանից, չունի՜ այլ գանձեր,
Աներեսի պես ապրում է նրա շահածի հաշվին…
Օ՜, բնությունը պահում է նրան, ցույց տալու համար,
Թե ինքն ինչքա՜ն էր հարուստ, մինչև այս տարիները չար…

68
Եվ այսպե՛ս.– նրա դեմքը նմո՛ւշն է այն հին օրերի,
Երբ Գեղեցկությունն ապրում էր, մեռնում՝ ծաղկունքի հանգույն,
Երբ չէի՜ն ծնվել դեռ գեղեցկության ձևերը թերի
Եվ համարձակվել շպարել նրա դեմքը վարդագույն.
Երբ դեռ ոսկեգույն խոպոպներն,– արդեն հանգուցյա՜լ կանանց,–
Որոնք, իրավա՛մբ, գերեզմանի՜ն են պատկանում միայն,
Չէի՜ն թալանվել, և կեղծամի մեջ մի նոր կյանք առած,–
Մի ուրիշ տիկնոջ գլո՛ւխը պճնել ու զուգե՜լ նրան…
Նա, ոտից–գլուխ, հո՜ւշն է երանյալ այն հին օրերի.
Որտեղ ամեն ինչ պա՜րզ էր, բնակա՛ն,– և ոչ թե զոռո՛վ,–
Ուր, ամառը չէ՜ր զուգվում կանաչով հի՛ն ամառների,
Կամ չէ՜ր զարդարում գեղեցկությունն իր՝ գողացված շորով…
Նրա համա՛ր է բնությունն ասես նրան պահպանում,
Որ զանազանվե՜ն կեղծն ու բնականն այս սո՜ւտ աշխարհում:

69
Այն ամե՜նը, ինչ քո մեջ տեսանելի է աչքին,
Կատարյալ է ավելի՛, քան մեզ կարող էր թվալ.
Արժանի՜ն են մատուցում չքնաղ տեսքիդ արտաքին
Նույնիսկ նրա՛նք, ովքեր քո թշնամիներն են երդվյալ:
Արտաքինիդ գովքն արժե՛ արտաքինիդ գովական.
Բայց նո՛ւյն մարդիկ, որոնք քո վեհ տեսքով են հիանում,
Իսկույն փոխո՜ւմ են իրենց կարծիքները դրական,
Երբ զննում են քո ներքինն ու նրա խո՜րքը նայում:
Նրանք ուզում են գովել նաև չքնա՜ղ քո հոգին,
Եվ սիրում են թեև քեզ ու քո լա՜վը ցանկանում.
Բայց երբ հիշում են հանկարծ արատնե՛րը քո վարքի,
Մոլախոտի հո՜տ են գարշ անուշ բույրի հետ խաոնում…
Եթե այդ բույրն արտաքին չքնաղ տեսքիդ չի՜ սազում,
Պատճառն ա՛յն է, որ հենց դո՛ւ, դո՛ւ ես քո վարկը գցում…

70
Բամբասվելուդ մեջ վարքդ մեղք չունի.
Բամբասանքը միշտ լավի՛ն է զարկում,
Չարը՝ պտտվո՜ւմ գլխին սիրունի՛,
Ինչպես ագռավը՝ անամպ երկնքում:
Նա քո արժե՜քն է միայն հավաստում.
Զգո՜ւյշ կաց, սակայն, դու բամբասանքից,–
Որդն ամենից լավ բողբո՛ջն է ուտում,
Իսկ դու գարնան պես չքնա՜ղ ես, անբի՜ծ:
Դու խուսափել ես բազո՜ւմ դավերից–
Կամ դա՛վն է պարտվել, կամ դո՛ւ ես հաղթել,–
Բայց կատարյա՛լն իսկ վսե՜մ, անթերի,
Անզո՜ր է չարի բերանը փակել…
Եթե չլիներ ամպն այդ ստվերի,
Դու կտիրեիր բոլո՜ր սրտերին…

71
Երբ ես մեռնեմ, իմ վրա սգա այնքա՛ն ժամանակ,
Ավետում է քանի դեռ մահվան կոչնակը հլու,
Որ ես այս փո՜ւչ աշխարհից, աշխարհից վատ ու անարգ,
Գնում եմ… վատն ավելի՝ որդերին կե՜ր դառնալու…
Երբ այս մատյանը կարդաս, մի՛ հիշիր այն ձե՛ռքն անգամ,
Որ այս տողե՛րն է գրել – ես այնպե՜ս եմ քեզ սիրում.
Որ պատրաստ եմ մոռացվե՜լ – եթե մի պահ իսկ զգամ.
Թե ինձ հիշելը, անգին, քեզ վիշտ ու ցավ է բերում:
Եթե մի օր, երբևէ, դու այս տողերն ընթերցես,–
Երբ հո՜ղ լինեմ ես արդեն, խառնված այս բիրտ հողին,–
Ոչ իմ անո՛ւնը հիշիր, ոչ էլ իմ սե՛րը՝ առ քեզ,
Թող այդ սե՛րն էլ, կյանքիս հետ, մտնի մահվան անկողին.
Թե չէ աշխարհն այս անարգ, սուգդ թաքուն կլսի՛,
Եվ քե՜զ էլ կբամբասի՝ մեռածի հետ միասին…

72
Որպեսզի չար հարցումով զուր չխոցեն քո հոգին,
Թե ի՞նչ գտար դու իմ մեջ, որ սիրո՜ւմ ես ինձ էլի,
Երբ ես մեռնեմ, մոռացի՜ր, մոռացի՜ր ինձ, իմ անգին,
Մե՜կ է, ոչինչ չե՜ս գտնի իմ մեջ բա՛րձր ու գովելի՛…
Գուցե, դժգոհ դրանից, դու մի մեծ սո՜ւտ հորինես,
Ուր ես լինեմ ավելի՛ն, քան եղել եմ ու դեռ կամ,
Եվ ինձ վրա այնպիսի փառաբանող սո՜ւգ անես,
Քան թույլ կտա իմ կյանքի ճշմարտությունն իրական:
Օ՜, որպեսզի չկարծեն, թե կե՜ղծ էր քո սերն ու սո՛ւտ,
Եվ այդ սե՛րն է քեզ հուշում իմ դրվատանքն անարատ,
Թող իմ անո՛ւնն էլ թաղվի աճյունիս հետ այս փոսում,
Որ ոչ իմ հո՛ւշն աղարտվի, ոչ քո անո՛ւնն անաղարտ,–
Որպեսզի ես չամաչե՜մ իմ անարժան լինելուց,
Եվ ոչ էլ դո՛ւ ամաչես՝ անարժանիս սիրելուց…

73
Իմ մեջ կարող ես տեսնել ա՛յն եղանակը տարվա,
Երբ տերևները դեղին ցրտից սմքո՜ւմ են, դողո՜ւմ
Ծառերի մերկ ճյուղերին, ուր, օրերին ամառվա,
Թռչունների երջանիկ երգչախո՜ւմբն էր գեղգեղում:
Իմ մեջ կարող ես տեսնել դու մթնշա՛ղը օրվա,
Որն աննկատ գունատվում և փախչու՜մ է հալածված
Սև գիշերից,– որ պատճենն ու երկվորյակն է մահվան,–
Եվ իր կնիքն է դնում երկրի վրա խաղաղված:
Իմ մեջ կարող ես տեսնել դու վերջին ցոլքն այն հրի,
Որ հազի՜վ է առկայծում ջահելության անթեղում,
Ինչպես մահվան անկողնում.– և ո՜ւր–որ է կմարի,
Սպառվելով այն բոցի՛ց, որից հենց ի՜նքն է սերում:
Կարո՜ղ ես,– բայց և գիտես,– ա՛յն են սիրում առավել.
Ինչից վա՛խ կա, որ շուտով պիտի զրկվե՜ն առհավետ:

74
Սի վշտանա դու սակայն, երբ մահ–կալանքը դաժան,
Հրաժարված գրավից, ինձ Այն Աշխա՛րհն ուղարկի.–
Կյանքս հավե՜տ կմնա իմ տողերից անբաժան,
Եվ միշտ քեզ հետ կլինի Կոթող–Սատյա՛նն իմ երգի:
Այս տողերը կարդալիս կհասկանաս դու իսկույն,
Որ,– ինչ ազնիվ էր իմ մեջ,– բոլորը քե՜զ է ձոնված.
Քո՜նն է հոգիս,– լավագո՛ւյնն, ինչ ունեցել եմ կյանքում,–
Իսկ մնացածը՜ փոշի՜, որ փոշո ւն է խառնված.
Իսկ մնացածը՝ որդի ու հողի կե՜ր է, աճյո՜ւն,
Իսկ մնացածը՝ մոխի՜ր,– ավլելու և թափելու,
Պատահական դաշույնի պատահական նվաճում,
Մի պարագա, որ անգամ արժանի չէ՛ հիշվելու…
Անո՛թը չի կարևոր, այլ այն, ինչ կա՛ նրա մեջ,
Իսկ նրա մեջ ե՛րգն է իմ, որը քեզ հետ է հավերժ:

75
Իմ մտքերը սիրահար ծարավի են քեզ այնպե՛ս,
Ինչպես քաղցածը՝ հացին, չորացող արտն՝ անձրևի՛ն,
Եվ, քո սիրուց, ես ինձ հետ թո՛ւնդ վեճի մեջ եմ ասես,
Ինչպես ժլատը հարուստ՝ իր ունեցած գանձերի:
Հպարտանո՛ւմ է նա մերթ իր գանձերով ունեցած,
Մերթ սարսափո՛ւմ՝ չլինի՞ այս գող դարը գողանա՛.
Ինչպես ե՛ս եմ մերթ ուզում քեզ թաքցնել որպես գանձ,
Մերթ տենչո՛ւմ, որ քո մասին արար աշխա՜րհն իմանա:
Լիանո՜ւմ եմ ես մի օր խոսք ու տեսքով քո անուշ,
Մյուս օրը՝ խենթանո՜ւմ քեզ տեսնելու ծարավից,
Եվ ոչինչ չե՜մ երազում, էլ ոչինչ չե՜մ ցանկանում,
Քան՝ պահել ա՛յն, ինչ ունեմ, կամ… տենչո՜ւմ եմ քեզանից:
Այսպե՛ս, ընկած պատեպատ, հագեցման մեջ ու քաղցի,
Ինձ կամ Արքա՛ եմ զգում, և կամ՝ թշվա՜ռ մուրացիկ:

76
Ինչո՞ւ եմ խորշում ես նո՛ր ձևերից,
Նոր չափ–կշռույթի՛ց, ոտք ու հանգերի՛ց,
Ինչո՞ւ չեմ քայլում ժամանակի հետ,–
Տարվում ոճերով նրա սեթևեթ:
Ինչո՞ւ եմ նո՜ւյնը գրում ես կրկին,
Հագցնելով նո՛ւյն տարազն իմ գրքին,
Որի բա՛ռն ամեն՝ գիտե անունս,
Ինչպես գիտե իր տոհմն ու ծագումը…
Նրանի՜ց է այդ, անգին բարեկամ,
Որ Դո՛ւ և Սե՜րն եք նյութն իմ մշտական,
Որոնց ես երբեք չե՜մ դավաճանում՝
Նոր զգե՜ստ եմ լոկ հագցնել ջանում.–
Ինչպես Արևը և հի՜ն է և նո՛ր,
Իմ սերն էլ՝ նո՜ւյնն է ասում ամեն օր…

77
Հայելին ցույց կտա քեզ գեղեցկությունըդ նախկին,
Ժամացույցը՝ վատնո՛ւմը թանկ ու միա՜կ քո կյանքի,
Այս էջերը կկրեն կնիքը քո խոր մտքի
Եվ նրանցից կքաղես այս խրա՛տը թանկագին.–
Այն կնճիռնե՛րը, որ դու հայելու մեջ նկատես,
Կհուշե՛ն, թե կյանքն, ավա՜ղ, դեպի շիրիմ է տանում.
Սլաքների աննշմար շարժումի մեջ կտեսնես,
Թե ժամանակն ինչպե՜ս է դեպի Հավերժն ընթանում:
Ա՜յն, ինչ դժվա՜ր է պահել հիշողության պահեստում,
Վստահի՛ր այս էջերին,– որպեսզի վաղը գտնես,
Քո մտքերից շունչ առած զավակներին իմաստուն,
Եվ նրանցով,– ի՜նչ ուզես – վերհիշեն ու ճանաչեն:
Ժամացույցի՛ն, հայելո ՜ւն ինչքան հաճախ դու նայես,
Այնքան և գի՛րքդ գրվող, և դու ի նքդ կշահես:

78
Այնքա՜ն եմ դիմել ես քեզ՝ Մուսայի՛ս,
Ներշնչվելով քո հմայքից անեղծ,
Որ շա՜տ պոետներ, հետևելով ինձ,
Քեզնո՛վ են պճնում ներբողներն իրենց:
Քո աչքերը, որ համրիս՝ դայլայլե՜լ,
Եվ ստիպել են խորհել… տգետին,
Գիտունին մտքի թևե՛ր են տվել
Եվ կրկնակի փա՛յլ՝ խոսքի արվեստին:
Բայց ամենի՜ց շատ դու հպարտացիր,
Քեզնով ներշնչված տողերով իմ խոր–
Այլոց տողերում դու լոկ՝ ո՛ճ ու ձև՛,
Իսկ իմ տողերում՝ էությո՜ւն ես, խ՛որք…
Դու իմ արվեստի արվե՛ստն ես, հոգի՜ս,
Գիտո՜ւն դարձրած նույնիսկ… անգետի՛ս:

79
Երբ ե՛ս էի լոկ քեզնով ներշնչվում ու քեզ գովերգում,
Իմ տողե՛րն էին միայն քեզանով ապրում ու շնչում,
Իսկ հիմա, ավա՜ղ, իմ հանգն ու վանկը դարձել են դժգո՜ւյն,
Եվ իմ խե՜ղճ Մուսան ուրիշ երգչի է իր տեղը զիջում.
Ես գիտեմ, իմ սեր,– արժանի՜ է քո էությունը խոր
Մի շա՜տ ավելի ձիրքառատ երգչի՝ քան իմ երգն ու ես.
Բայց ինչ քո մասին երկնում է քո նոր երգիչը այսօր,
Քեզնի՜ց է առնում ու երգով նորից ե տ է տալիս քեզ:
Նա «չքնա՜ղ» բառը գողանում է քո հմայիչ դեմքի՛ց,
«Առաքինի՛ն»– քո վարք ու բարքի՛ց է, անշուշտ, գողանում
Եվ անկարո՜ղ է քեզ տալ որևէ հատկություն և գիծ,
Որ դու չունենաս արժանիքներիդ ճո՜խ գանձարանում…
Ուրեմն արժե՞ նրա ներբողին գովքեր շռայլել,
Երբ ա յն, ինչ որպես պա՜րտք է նա տալիս՝ դու ի՛նքդ ես տվել:

80
Օ՜, ինչպե՜ս եմ ես կարկամում քո գովքն անելու պահին,
Քա՜ջ գիտենալով, թե ի՛նչ Պոետ է անունդ տալիս,
Ողջ ուժն ու ձիրքը դրած տողերում իր Աստվածային
Եվ ինձ լեզվակա՜պ անելով խոսքով իր զարմանալի:
Եվ հանդգնում եմ եթե ես երգիս նավակով համեստ,
Քո անծայր ծովի վրա երևալ,– լոկ նրա համար,
Որ լա՛յն ու խո՜րն են քո արժանիքներն օվկիանոսի պես,
Եվ տե՛ղ կա այնտեղ բոլո՜ր փոքր ու մեծ նավերի համար…
Բարձրաշու՜ք է նա, իր նավի նման ամրակուռ, վսեմ,
Եվ երկյուղ չունի՜ ոչ խորությունից, ոչ մրրիկներից,
Մինչ,– քեզ անարժան մի նավա՜կ եմ ես՝ խարխո՜ւլ ու նսե՜մ,–
Որ քո օգնությա մբ կարող է միայն Փրկվել հողմերից:
Ցավն ա՜յն չէ միայն, թե նա կհաղթի, իսկ ես՝ կպարտվե՜մ,
Այլ այն, որ պատճա՛ռն իմ կործանումի՝ իմ սե՜րն է վսեմ:

81
Ե՛ս շատ ապրեմ քեզանից, որ քո մահերգը հյուսեմ,
Թե դո՛ւ ապրես, երբ վաղո՜ւց ես չեմ լինի կենդանի,
Անզո՜ր է մահը ջնջել քո հիշատակը լուսե,
Մինչ աշխարհում ոչ մի հետք չի՜ մնալու ինձանից:
Այս աշխարհը հավիտյա՜ն քո անունը կպահի,
Իսկ ես, հենց որ հեռանամ՝ կմոռացվե՜մ աշխարհում,
Աա ինձ միայն աննշան մի շիրմի փո՜ս կընծայի,
Մինչ քեզ՝ սիրով կամփոփի ապրողների սրտերում…
Քեզ հուշարձա՜ն կլինեն իմ երգերը նրբագեղ,
Որոնք վաղը կկարդան աչքերն՝ աշխարհ դեռ չեկա՜ծ.
Լեզուները, դեռ փակվա՜ծ, կերգեն քո կյա՛նքը շքեղ,
Երբ իմ ու քո սերընդից չի մնա ո՛չ մի վկա…
Եվ դու կապրե՛ս հավիտյան,– վկա՜ շունչն այս տողերի,–
Այնտե՛ղ, ուր շո՜ւնչն է ապրում՝ ապրողների շուրթերի՜ս:

82
Դու նշանված չե՜ս եղել իմ Մուսայի հետ երբեք,
Ուստի կարող ես առանց սրտնեղելու, լուռ կարդալ
Այն, ինչ ձոնում են այսօր քեզ պոետները նորեկ,
Ակնկալած քո բարիքն ու հովանին քո արդար:
Դու գեղեցիկ ես նույնքան,– ինչքան խոր ու իմաստուն,
Եվ վե՜ր է իմ ուժերից, քեզ, ինչպես հարկն է, գովել,–
Դրա համար նոր ոճեր ու ձևեր ես դու փնտրում,
Ըստ արժանվույն նշելու արժանիքները քո վեհ:
Փնտրիր, ի՜նչ փույթ, և սակայն, երբ ձանձրանա՜ս, բարեկամ,
Դու նրանց կեղծ ու շինծու ոճերից ու ձևերից,
Քեզ վերստին կգերի՜ քո պատկե՛րը իսկական,
Քո ճշմարիտ ընկերոջ պա՜րզ ու շիտակ տողերից:
Շպարն ու ներկն՝ անարյուն դեմքերի՜ն է սազական,
Իսկ դու՝ վերից–վար ավյո՛ւն ու արյո՜ւն ես, բարեկամ:

83
Քո գեղեցկության վրա ես երբեք ներկ չեմ հավելել,
Քանզի ոչ ներկի, ոչ էլ շպարի կարիք դու չունես,
Դու միշտ ավելի առույգ, գեղեցիկ ու թա՜րմ ես եղել,
Քան այն ձո՛նը, որ քո պարտքի դիմաց մատուցել եմ ես:
Եվ, քանի որ ես, քեզ ներբողելիս, միշտ զո՜ւսպ եմ եղել,
Ապա կարող ես դու քո բնական տեսքով հաստատել,
Թե որքանո՛վ է այս երգիչը նոր իր հունը շեղել,
Երբ տենչացել է քո արժանիքներն իր երգով փաստել:
Դու կարող ես իմ զուսպ լռությունը հանցա՛նք համարել,
Բայց լռությունն այդ՝ իմ արժանի՛քն է դառնում գերազանց,
Զի, լուռ մնալով, գոնե հմայքդ ես չե՜մ խաթարել,
Մինչ ուրիշները աղարտել են այն գովքով չափազա՜նց:
Քո,– ո՛չ թե երկո՛ւ,– միայն մի՛ աչքում կյա՜նք կա ավելի,
Քան երկու երգիչ կարող են փաստել՝ քեզ ներբողելիս…

84
Այն ո՞ր երգիչն է, որ – ինչի՜ հետ էլ համեմատի քեզ,–
Չի կարող ասել ավելի՛ն, քան ա՛յն, թե «Դու՝ դո՛ւ ես լոկ»…
Ո՞ւմ մեջ է դրել երկինքը այնքան տաղանդ ու ձիրքեր,
Որ կարողանա քեզ նման մեկին գովերգել իրոք:
Հազա՜ր անգամ վա՜յ այն բանաստեղծի խե՜ղճ բառ ու բանին,
Որն անզո՜ր է իր ներբողյալին տալ վեհություն ու խորք.
Բայց ա՛յն երգիչն է, հիրավի, ամեն գովքի արժանի,
Ով կարողանա ցույց տալ իր ձոնով, թե «Դո՛ւ՝ դո՛ւ ես լոկ»…
Թող կարողանա նա սոսկ պատկերել ա՛յն, ինչ քո մեջ կա,
Չաղարտելով ա՛յն, ինչ ստեղծել է բնությունը մայր,
Եվ կպսակվի լուսապսակով բանաստեղծական,
Արժանանալով իր մեծ արվեստով փառքերի անմահ…
Դու քո սեփական արժանիքների վարկը գցում ես,
Հավանելով այն ներբող–ձոները, որ քեզ… քծնո՜ւմ են:

85

Լեզուն կապված իմ Մուսան համեստ քաշվում է մի կողմ,
Երբ քո փառքը դրվատող բանաստեղծներն անթերի
Ապահովում են իրենց տողերի գինը ոսկով՝
Մուսաների շնորհիվ հղկված հմուտ տողերի:
Ես խո՛ր մտքեր եմ երկնում, իսկ նրանք՝ լոկ ճոխ… բառե՜ր,
Եվ ես, որպես մի անո՛ւս, բայց ջերմեռա՜նդ տիրացու,
Կարողանում եմ միայն սրտանց «Ա՛մեն» բարբառել,
Որպես նրանց փառավոր «Օվսա՛ննայի» լրացում:
Ասել՝ «Այդպե՛ս է» «Այո՛» «Դուք ճշմարի՜տ եք ասում»,
Եվ դեռ մի բան էլ կցել նրանց վսեմ գովեստին,
Սակայն միայն իմ մտքո՛ւմ, որի մեջ քո սերը սուրբ
Միշտ շարքո՛ւմն է առաջին, իսկ խոսքն ու բառը՝ ետի՛ն:
Հարգի՛ր ուրեմն նրանց խոսքի՛ համար, սիրելիս,
Իսկ ինձ՝ խոհի՛ս համար լուռ, որ խոսո՜ւն է ավելի:

86
Նրա տողերի առագաստների սլա՞ցքն էր արդյոք,
Տողերի՛, որոնք պատրաստ էին քեզ կախարդել անդարձ,
Որ իմ խոհերը բանտարկե՜ց ի՛մ իսկ ուղեղում բորբոք,
Շիրի՜մ դարձրած այն արգա՛նդը, որ ծնել էր նրանց:
Նրա ոգի՞ն էր՝ ոգիներից իր սուրբ ձիրքն ստացած,
Որը մահացու հարված հասցրեց ինձ իր զորությամբ,
Նրան սատարող բարեկամնե՞րը՝ սևով քողարկված,
Դև՞ն այն ընտանի, որ բթացնում էր նրան գիտությամբ…
Ո՜չ,– բյո՜ւր անգամ ո՛չ.– ինչքան էլ նրանք հզոր լինեին,
Եվ ինչքան էլ որ ես ինձ զգայի տկա՜ր ու անգո՜ւյն,
Դժվա՜ր թե նրանք իմ լեզվին շղթա ու կապ դնեին,
Եվ ես երբևէ ահ չե՜մ ունեցել նրանցից կյանքում…
Բայց լեզուս կապվե՛ց և ասելիքս իմ մտքից թռավ,
Երբ տեսա, թե դու ինչպե՜ս ես գովում տողերը նրա:

87
Մնաս բարյա՜վ… դու, ավա՜ղ, թանկարժե ք ես ավելի,
Քան պե՛տք էր, որ արտոնվեր ինձ քեզ պեսին տիրանալ.
Իմ իրավունքը արդեն անվավե՜ր է, սիրելի՛ս,
Եվ դու կարող ես պարտքիդ մուրհակը ե՜տ ստանալ…
Հանուն իմ ո՞ր շնորհի դու պիտի ի՛մը լինես,
Կարո՞ղ եմ ես քեզ պահել, ոչ թե սիրով, այլ… զոռով,
Հանուն իմ ո՞ր արժանյաց՝ անարժանիս պատկանես,–
Ուստի և ե՜տ եմ տալիս արտոնագիրը սիրո…
Դու նվիրվել էիր ինձ՝ անգիտա՛կ քո արժեքին,
Ինձ շփոթած ուրիշի՜– շա՜տ ավելի լավի հետ,–
Ուրեմն ե՜տ վերցրու քո պարգևը թանկագին,
Որին տիրելն իմ կողմից սխալմո՛ւնք էր անհեթեթ:
Մնաս բարյա՜վ… Ի՜մն էիր դու երազում վաղանցիկ,
Արքա՛ էի քնիս մեջ,– երբ արթնացա՝ մուրացի՛կ:

88
Երբ դու սառե՜ս ինձանից և որոշես ինձ լքել,
Քամահրանքով ծաղրելով արժանիքներն իմ ստույգ,
Ես, քո կողմը անցնելով, կպաշտպանեմ… իմ դեմ քե՛զ,
Քեզ սո՜ւրբ ու ճի՜շտ կոչելով, – թեև դավո՜ւմ ես, ստո՛ւմ…
Քա՜ջ ծանոթ իմ մեղքերին,– մեկը–մեկից գերազանց–
Ես կարող եմ այնպիսի մի պատմություն պատմել քեզ,
Որ դու, մինչ այդ քեզ անհա՜յտ իմ մեղքերից սարսափած.
Ինձնից սառե՜ս, ինձ լքե՜ս և քո պատիվը փրկե՜ս:
Այդ կորստից, հավատա՛, շա՜տ կշահեմ նաև ես,
Քանզի այնպե՜ս են կապված քեզ հետ իմ սիրտն ու հոգին,
Որ, եթե վիշտն իմ խորունկ ուրախությո՛ւն բերի քեզ,
Ես երջանի՜կ կլինեմ երջանկությամբ կրկնակի…
Ես այնպե՜ս եմ քեզ սիրում, որ անձս քեզ նվիրած,
Պատրաստ եմ քո ցանկացա՜ծ մեղքերն առնել իմ վրա…

89
Ասա՛, որ ինձ լքեցիր, բռնած ինչ–որ հանցանքում,
Եվ ես իսկույն կընդունեմ, որ տե՜րն եմ այդ հանցանքի,
Ասա՛, որ կա՛ղ էի ես,– և կկաղա՜մ ես իսկույն,–
Դեռ մի բան էլ հավելած քո հնարած փաստարկին:
Ի՜նչ էլ անես,– ինձ դժվա՜ր վարկաբեկես ավելի՛,
Քան կարող եմ ինքս ինձ վարկաբեկել քեզ համար–
Եթե տհա՜ճ է այդ քեզ, ես կարող եմ, սիրելիս,
Ձևանա՜լ, թե մենք օտա՜ր ու անծանո՜թ ենք իրար,
Խուսափել ա՛յն վայրերից, ուր դու սովոր ես լինել,
Չարտասանե՜լ երբևէ քո անունը թանկագին,
Եղածն իսպա՜ռ մոռանալ, և իմ լեզվին սանձ դնել,
Որ պատահմամբ չպատմի՜ նա մեր մասին ոչ մեկին…
Ես պատրաստ եմ մինչև իսկ… ի՜նձ էլ ատել՝ հանուն քե՜զ.–
Ինչպե՜ս սիրեմ ես նրան, ում ատո՜ւմ ես դու այդպես:

90
Եթե պիտի ինձ լքե՛ս,– լավ է լքես հենց հիմա՛,
Երբ այս աշխարհը արար թշնամի՜ է իմ անձին,
Միացի՜ր իմ չար բախտին և ծունկի՛ բեր ինձ.– միայն
Չլինե՜ս ցավն իմ վերջին, ինձ չխոցե՜ս առանձին…
Հազի՜վ փրկված մի ցավից և նրա բյուր վերքերից,
Ծա՜նր է խփվել թիկունքից և նոր ցավի դիմանալ.–
Թող փոթորկոտ գիշերը անձրևոտ օր չբերի,
Եվ, անկումն իմ անխուսափ՝ չձգձգվի՜, չուշանա՜…
Թե ուզում ես ինձ լքել – մի հապաղիր էլ այնքա՜ն,
Մինչև մանր վշտերից ուժասպառվե՜մ, թուլանա՜մ,
Լքիր իսկո՜ւյն, որպեսզի միանգամից ես զգամ,
Մեծ հարվածն այն, որին ես՝ հետո դժվա՜ր դիմանամ…
Եվ այն վշտերը, որոնք ծա՜նր են թվում ինձ հիմա,
Մա՜նր թվան ու չնչին՝ քո կորստի համեմատ…

91

Ոմանք հպարտ են իրենց ծագումով, կամ տաղանդով,
Ոմանք՝ ուժով, իսկ ոմանք՝ հարստությամբ ու կայքով,
Ոմանք՝ իրենց նորաձև, բայց անճաշա՜կ հագուստով,
Ոմանք՝ որսի շներով, բազեով ու նժույգով:
Ամեն մեկն իր մոլությո՛ւնն ու իր հաճո՜ւյքն է ճարում,
Որը նրա նպատակն ու բուն իմա՛ստն է կյանքի,
Իմն ուրի՜շ է,– և թեև նո՛ւյնպես մե՛կն է աշխարհում,
Բայց ամփոփում է իր մեջ այդ բոլո՜րը, իմ անգին…
Բա՜րձր է քո սերն ինձ համար բոլո՜ր ծագում–ձիրքերից,
Հարո՜ւստ՝ ամեն մի կայքից, չքնա՜ղ՝ հագուստ–զարդերից,
Ամեն ուժից՝ զորավո՛ր, հպարտ՝ ամե՛ն բազեից,
Եվ, քո սիրով ես իրա՛վ, երջանի՜կ եմ բոլորից,–
Դժբա՜խտ միայն նրանո՛վ, որ, եթե դու ինձ լքես,
Ինձանից խե՜ղճ ու թշվա՜ռ – դժվա՜ր ուրիշը գտնես…

92
Ինչպե՛ս և ո՜ւր էլ փախչես ինձանից,
Մե՜կ է,– ողջ կյանքում ի՛մն ես լինելու,–
Չէ՞ որ կախված է կյանքս քեզանից,
Եվ նա… քո սիրուց շատ չի՜ տևելու…
Ինչո՞ւ վախենամ ես մե՜ծ փորձանքից.
Երբ… փոքրի՜ց անգամ կարող եմ զոհվել–
Քան կախված լինել սիրույդ քմայքից,
Ավելի լավ չէ… նույն սիրուց… մեռնե՛լ…
Իմ կյա՜նքն է միայն քո սիրուց կախված,
Թե մեռնեմ՝ էլ ի՜նչ կարող ես անել,
Օ՜, ի՜նչ երջանիկ բախտ է ինձ տրված,–
Քո սիրով՝ ապրե՛լ, քո սիրուց՝ մեռնե՛լ…
Բայց, օ՜, սո՛ւրբ խաբկանք սիրահա՛ր մարդու,–
Իսկ եթե կեղծե՜լ և չե՞ս սիրում դու…

93
Դե՛, ի՜նչ արած,– քեզ կրկին հավատարիմ կարծելով,
Պիտի ապրեմ ու սիրեմ, ինչպես խաբվա՜ծ ամուսին,
Սիրո պատրանքը ունայն իսկական սեր կոչելով,–
Երբ ինձ աչքե՛րդ ես տալիս, իսկ քո սիրտը՝ ուրիշի՜ն:
Ատելության ոչ մի կայծ չի՜ շողում քո աչքերում,–
Ուրեմն ինչի՞ց իմանամ, որ ինձ դավո՜ւմ ես, լքո՜ւմ.
Չէ՞ որ երբ մեկը դավո՛ւմ կամ ուրիշի՜ն է սիրում.
Այդ երևում է նրա աչքերո՛ւմ ու հայացքում…
Բայց երկինքը այնպիսի ձի՛րք է տվել քեզ, անգին,
Որ ինչպիսի՜ վատ մտքեր ու դավեր էլ հղանաս,
Տեսքդ միայն քաղցրություն ու բարություն ճառագի,
Եվ քո հայացքը՝ անմե՜ղ ու անվրդո վ միշտ մնա,–
Չքնա՜ղ, նման Եվայի խնձորի նենգ հմայքին,–
Թե խաբուսիկ քո տեսքին չհարմարվեր քո հոգին:

94
Ով ի զորու է չարիք գործելու, սակայն չի՜ գործում
Կամ ավելի շատ ձևանո՜ւմ է, քան չար գո՛րծ է անում,
Ով ուրիշներին իր ապրումներով հուզո՜ւմ է, ցնցո՜ւմ,
Փորձության հանդեպ ինքը մնալով քարի պես ամուր,
Նա ժառանգում է երկնքի տված շնորհներն ամեն
Եվ տիրություն է անում այս երկրի շռա՜յլ գանձերին,
Քանզի իր գլխի Տե՛րն է, իր կամքի Տիրակա՛լը մեծ,
Իսկ մյուսները՝ լոկ ծառանե՜րն են նրա ձիրքերի։
Ամռան ծաղիկը՝ ամռա՛նն է հաճո, թեև իր համար
Ապրո՜ւմ է, մեռնումժ անգետ սեփական բույր ու հմայքին,
Բայց հերի՜ք է, որ նրան մի վարակ դիպչի ակամա,
Որ մոլախո՛տն իսկ վերևի՜ց նայի այդ դժբախտ ծաղկին…
Չնչին արատը կարող է եղծել ամե՛ն արժանիք,
Եվ, մոլախո՛տն իսկ նախընտրելի՜ է… նեխած շուշանից:

95
Ի՜նչ հմայքով ես պճնում քո մեղքը,
Որը, որդի պես ծաղկի մեշ խրված,
Աղարտած ծաղկի բուրմունքն ու տեսքը,
Ստվե՜ր է գցում քո անվան վրա:
Բայց այն լեզուն, որ քեզ ցե՜խը կոխում,
Վարքիդ մասի՛ն է խոսում զայրացած,
Գովասանքի՜ է պարսավը փոխում,–
Անուն–համբավիդ հմայքից ազդված:
Կա՞ ավելի ճոխ ու շքեղ պալատ,
Որտեղ մեղքն ապրեր՝ բացի քո անձի՛ց,
Ուր ամեն ոճիր ու ամեն արատ
Հմայքիդ քողով ծածկվա՜ծ է աչքից:
Բայց ամենից սուր դանակն, իմ անուշ,
Շատ գործածվելուց… շու՜տ է բթանում…

96
Մե՜ղք են համարում ոմանք քո տարիքն ու կիրքը մոլի,
Իսկ ոմանք՝ նրանց հրապո՜ւյր կոչում անմեղ ու անչար,
Բայց դո՜ւր է գալիս քո հրապույրն ու մեղքը բոլորին,
Քանզի մե՛ղքն անգամ՝ հրապույրի՜ ես փոխում դու հաճախ:
Ճիշտ այնպե՛ս, ինչպես թագուհու մատի քա՜րը հասարակ,
Ամեն զմրուխտից ու ադամանդից ճո՜խ է համարվում,
Այնպե՛ս էլ, քո մեջ, ամեն մի ոճիր ու մեղք անառակ
Ձևափոխվո՜ւմ է և արդարացի ու ճիշտ է թվում:
Ինչքա՜ն ավելի շատ գառ կարող էր գայլն անո՜ւշ անել,
Թե կարողանար, տեսքը փոխելով, նմանվել… գառի,
Քանի՜ սիրող սիրտ քեզ կհաջողվեր ճիշտ ուղուց հանել,
Թե կախարդեիր ամբողջ հմայքով քո անհնարի՛ն…
Բայց,– Աստվա՜ծ չանի.– իմ սերը այնքան խո՜ր ու անբա՛վ է,
Որ, երբ իմն ես դու,– կարծես իմն է և բարի համբավըդ:

97
Որքա՜ն նման էր ձմռան մեր բաժանումը տխուր,–
Անցնող տարվա հաճույքի կորուստն էր այդ ինձ համար,
Դեկտեմբերյան ինչպիսի՜ մերկություն էր ամենուր,
Ինչպե՜ս էի ես մրսում, ինչ ցո՜ւրտ էր օրն ու խավար:
Մինչ,– արի ու հավատա՛,– ամռանն էր այդ պատահել,
Եվ աշունն էր մոտենում ծանրացած ճոխ բերքերով,
Նման այրի մնացած հղի կնոջն այն ջահել,
Որ կրում է կրծքի տակ քա՜ղցր պտուղն իր սիրո…
Բերքի, մրգի ու սերմի այդ լիությունը սակայն,
Անտե՜ր, անհա՜յր մնացած պտուղի հույս էր ասես,
Չէի՜ն երգում առանց քեզ երգող հավքե՛րը անգամ,
Եվ ամռան ոչ մի հաճույք իմաստ չուներ առանց քեզ.
Իսկ երգելիս այնպիսի ցավով էին գեղգեղում,
Որ, ձմեռվա սարսափից, դեղնո՜ւմ էր ծառն ու դողում:

98
Ես գարնա՛նն էի հեռացել քեզնից, երբ ապրիլը պերճ,
Զուգված ու ցրա՜ծ իր զարդերն ամեն դաշտում ու արտում,
Այնպիսի շո՜ւնչ էր դրել նորացման ամեն ինչի մեջ,
Որ ծանրամարմին Սատո՛ւռնը անգամ պարո՜ւմ էր, ցատկո՜ւմ:
Բայց ոչ հավքերը, ոչ ծաղիկների գույները զվարթ
Ի զորու չեղա՜ն ներշնչել, որ ես, հարբած նրանցով,
Քեզ համար հյուսեմ մի ամառային գեղեցի՜կ հեքիաթ
Եվ կամ վայելեմ գարնան երանգներն ու բույրերը ծով:
Ոչ շուշանների ճերմակ գո՛ւյնը ինձ գերեց այս անգամ,
Ոչ էլ վարդերի երանգն ալ–կարմիր ու բույրը անբիծ,
Գեղեցի՜կ էին նրանք, և սակայն՝ սոսկ փայլո՜ւն նկար,
Արտանկարված քեզանի՜ց՝ իրենց չքնա՜ղ բնորդից…
Դու հեռո՜ւ էիր, և թվում էր՝ վերջ չկա՜ ցրտերին,
Եվ ես խաղում եմ ծաղկանց հետ՝ ինչպես քո ստվերների…

99
Մանուշակին նորաբաց կշտամբեցի ես մի օր.
Հմայի՛չ գող, որտեղի՞ց քո բույրը մեղմ, կամ՝ ումի՞ց,
Որտեղի՞ց քո թերթերի թավիշը նո՜ւրբ ու բոսոր,
Եթե ոչ՝ իմ սիրելու ջերմ շնչի՛ց ու շուրթերի՜ց…
Նախատեցի շուշանին, որ մաշկիդ գո՜ւյնն է զավթել,
Խնկածաղկին՝ վարսերիդ նման գանգուր ու ոսկե,
Եվ դեռ չէ՜ի հասցրել ես վարդերին նախատել,
Երբ… շիկնե՜ց մեկն ամոթից, իսկ մեկն՜ ահից ճերմակե՜ց…
Մի երրո՛րդն էլ – որ այդ զույգ վարդերի՛ն էր կողոպտել,
Գումարած իր ավարին բույրն ու համը շուրթերիդ,
Այդ գողության պատճառով այնպես խի՜ստ էր պատժվել,
Որ… կերակո՜ւր էր դարձել վրեժխնդիր որդերին…
Շա՜տ ծաղիկներ եմ տեսել, բայց չե՛մ տեսել դեռ մեկին,
Որ գողացած չլինե՜ր քո գո՛ւյնն ու բո՛ւյրը, անգին:

100
Ո՞ւր ես, Մուսա՛, և ինչո՞ւ էլ վաղուց չե՜ս գովերգում
Նրա՛ն, ով քո զորությունն ու ներշնչանքն է լուսե.
Արժե՞ իր ձիրքը վատնել երգերում գորշ ու անգո՜ւյն,
Նրանց համար շռայլած երկնային լույսըդ վսեմ:
Ե՜տ դարձիր ու հատուցիր հայտնությամբ նոր մի երգի,
Կորուստը՝ քո զո՜ւր վատնած ժամերի ու օրերի,
Երգած նրա՛ն, ով իրավ արժանի է քո երգին,
Եվ նյութ ու ձև է տալիս քո հորինած տողերին:
Նայի՛ր, զննի՜ր ուշադիր – չկա՞ նոր ծալք ու կնճիռ.
Քո սիրելու գեղեցի՜կ, մարմարակերտ ճակատին.–
Թե կա՝ ծաղրի՜ր ծերության ու մահվան ճի՛գն այդ ճղճիմ,
Եվ տարիքի եղծումն այդ երգով ծաղկի՛ր ու ատի՛ր…
Անմահացրու՜ սիրելուս ներշնչանքով քո անմահ,
Նախքան մահվան գերանդին նրա կյանքին սպառնա:

101
Դասալիք Մուսա, ո՞ւմ ես այդ թափուր տեղը դու զիջում.
Երբ անտեսո՜ւմ ես գեղեցկության մեջ ճշմարիտն, ասա՛,
Երբ այդ երկուսն էլ՝ սիրելուս անվան հետ են առնչվում
Եվ ազնվանում այնպե՛ս, ինչպես դո՛ւ, ով ապերասան…
Գուցե դու ասես, թե ճշմարիտը զարդի պետք չունի,
Քանզի որո՜շ է նրա գույնը միշտ ու վավերական,
Իսկ գեղեցիկը պետք չունի զարդի և կամ վրձինի,–
Զի կատարյա՜լ են նրանք մաքրությամբ իրենց բնական:
Բայց ինչքա՜ն էլ որ կարիք չունենան նրանք զարդերի,
Եվ իմ սիրելին ինչքան էլ գովքի կարիք չունենա,
Միշտ հիշի՛ր, Մուսա՛, սուրբ պա՜րտք է դրված քո թույլ թևերին.
Որ իմ սիրելին մահից հետո՛ էլ միշտ անմահ մնա:
Ա՛րդ, ի գո՜րծ, Մուսա՛, ես կտամ քեզ այն հնա՛րը ճարտար,
Թե ինչպե՛ս անել, որ նա կենդանի մնա դարեդար:

102
Քանի գնում է, խորո՜ւնկ է դառնում իմ սերն ու հզոր,
Թեև ավելի զո՜ւսպ է երևում դրսից, քան առաջ,
Ի՜նչ արժեք ունի սե՛րն այն,– թեկուզ և անբասիր ու խոր,
Որն ամեն քայլի ազդարարվո՜ւմ է ամենքի առաջ:
Գարնան այն պահին, երբ դեռ նո՜ր էր մեր սերը դալարում,
Ես այնպե՜ս էի ողջունում նրան երգով զվարթուն,
Ինչպես սոխա՛կն է վաղ ամռան սեմին թփից դայլայլում,
Իսկ ապա՝ լռում, և իր սրինգի երգը ընդհատում
Ո՛չ նրա համար, որ ամառն այսօր պակաս է դյութում,
Քան այն օրերին՝ լցված սոխակի երգով սգավոր,
Այլ ա՛յն պատճառով, որ ձանձրալի՜ է ամեն կրկնություն,
Եվ դադարում է հմայել ա յն, ինչ դառնում է սովո՜ր…
Դրա համա՛ր է, որ նախընտրում եմ ես հաճախ լռել,
Քան թե իմ երգով, քեզ,– Աստվա՜ծ չանի,– ձանձրո՜ւյթ պատճառել:

103
Ավա՜ղ, ինչպես է սմքե՜լ–խեղճացե՜լ իմ հպարտ Մուսան.–
Բայց կարո՞ղ էր նա, առաջվա նման պարծենալ իրոք,
Երբ այնքան վսեմ ու կատարյալ է իմ երգածն այնքան,
Որ թու՜յլ է թվում նրան մեծարող ամեն զարդ ու գովք:
Օ՜, մի՛ կշտամբիր, թե չի՜ ենթարկվում էլ իմ ձիրքը ինձ,
Նայիր հայելուն և դու նրա մեջ կտեսնես մի դեմք,
Որ վե՜ր է ամեն մտքի թռիչքից, գովքից, ներբողից,
Եվ որի կողքին գո՜րշ են, ձանձրալի՜ ամեն ձոն ու երգ:
Հանցանք չէ՞, արդյոք, կատարելության տենչով առավել
Չափազանցել ա՛յն, ինչ կատարյա՜լ է արդեն, անթերի,
Երբ իմ տողերը մի համեստ ի՛ղձ են միայն փայփայել՝
Հայելին լինել քո հմայքների ու շնորհների.–
Իսկ ա՛յն, ինչ հիմա քեզ ցույց է տալիս հայելին համեստ,
Իմ ձոն ու գովքից հազարապատիկ հարուստ է ու մեծ:

104
Իմ աչքին դու չե՜ս ծերանում երբեք, ազնի՛վ բարեկամ,
Եվ հիմա, ամբողջ երեք տարի անց, միշտ նո՜ւյնն ես թվում,
Ինչպես որ էի՛ր, երբ ես քեզ տեսա առաջին անգամ,
Եվ ինչպես հիմա կաս իմ սրտի մեջ ու իմ տողերում…
Երեք ձմեռ է թոթափել ամռան հանդերձանքը պերճ,
Երեք ծաղկավառ գարուն է դարձել դալկացած աշուն,
Երեք ապրիլի բուրմո՛ւնք է այրվել հունիսների մեջ,
Սակայն նո ւյնն ես դու,– գեղեցի՜կ, ջահե՜լ ու գարնանաշո՜ւնչ…
Գուցե նույնը չե՛ս, և փոխվո՜ւմ է քո դեմքն ու աղարտվում.
Բայց այնպես դանդա՛ղ, որ անտե՜ս է այդ շարժումն իմ աչքին,
Ժամացույցի զույգ սլաքների պես, որ անշարժ թվում,–
Շարժվո՜ւմ են սակայն ժամանակի հետ անցավոր կյանքի.–
Նորե՜կ սերունդներ, մինչ աշխարհ գայիք դուք գալիք դարից,–
Խամրե՜լ էր արդեն հմայքի ամառն՝ այդ շարժման ահից…

105

Թող իմ սերը ոչ հեթանոս կոչվի, ոչ էլ՝ մեղավոր,
Ոչ էլ՝ հավատքի ու պաշտամունքի կո՛ւռք երանավետ,
Լոկ այն պատճառով, որ իմ երգերն ու ձոները բոլոր
Մեկի մասի՛ն են ու ձոնված մեկին՝ այժմ և հավետ:
Բարի՜ է սերն իմ այսօ՛ր, վա՛ղը և բարի՝ հավիտյա՛ն,
Եվ հավատարի՛մ և գեղեցի՛կ ու հմայքներով լի՛…
Ուստի իմ երգը մի իմա՛ստ է լոկ շեշտում էական,
Մի կողմ նետելով անկարևո՛րն ու հե՜շտ իմանալին…
«Բարի՛, Գեղեցի՛կ և Հավատարի՛մ»– ահա՛ այն ամենն,
Ինչ ասում եմ ես՝ փոխած ձևե՛րը հանգի ու բառի,–
Երրորդությունն այդ տեսնելով մեկի՝ իմ սիրելու մեջ,
Եվ նրան կոչած «Բարի՛, Գեղեցի՛կ ու Հավատարի՛մ»:
Զատվա՜ծ էին ցարդ Հավատարի մն ու Գեղեցի՛կ–Բարի՛ն
Եվ նո՜ր են միայն միացել սրտում մի սիրահարի:

106
Երբ փոշոտված գրքերում անհուշ ու հին դարերի
Ես ընթերցում եմ ձոնե՜ր ու ներբողնե՜ր փառապանծ,
Ձոնված տիկնանց գեղեցիկ, ասպետների՛ն քաջարի
Եվ, նրա՛նց իսկ հմայքով ազնվացա՜ծ, սրբացա՜ծ,
Զգում եմ, որ դարեդար նրանց գովքը երգելիս,
Անհուշ ու հին դարերի այդ երգիչները բոլոր,
Քո հմա՜յքն են կամեցել գովերգել, իմ սիրելի,
Քո շուրթե՛րը վարդաբույր և աչքե՛րը լուսավոր:
Մարգարենե՜ր են եղել այդ երգիչներն աննման,
Որոնք, դեռ հի՜ն դարերում, քեզ երգել են տենչացել,
Բայց քանի որ չե՜ն տեսել, այլ… գուշակել են միայն,
Ապա անզո՜ր են եղել քեզ արժանի՛ն մատուցել:
Իսկ մենք, ում բա՛խտ է տրված քեզ տեսնել մեր աչքերոփ
Լեզու չունե՜նք, որ երգենք քո ողջ հմայքը գերող։

107

Ոչ իմ տագնա՛պը, ոչ էլ մարգարե ոգի՛ն աշխարհի,
Որոնք տեսնում են ա՛յն, ինչ գալիքն էլ դեռ չի նշմարում,
Չե՜ն կարող գծել սահմանը՝ սիրո իմ հավատարիմ,
Քանզի նա սկիզբ ու վախճան չունի՛ այս հին աշխարհում:
Երբ Մահկանացու լուսինը հաղթեց խավարման բանտին,
Ծաղրած իրեն մահ գուշակողների բարբաջանքը սին,
Կասկածանքները իսկույն փոխվեցին հույս ու հավատի,
Եվ Խաղաղության Ձիթենի՛ դրվեց ղարի ճակատին:
Իմ սերն ինձ նո՜ր է թվում այս խաղաղ ժամանակներում,
Եվ խոնարհվո՜ւմ է մահը իմ առջև ու ե՜տ նահանջում,
Եվ, ընդդեմ մահվան, ես պիտի ապրեմ այս պա՜րզ տողերում,
Զի բութ ամբոխի վրա՛ է մահվան ուժը լոկ պատում:
Դու էլ հուշարձան կգտնես ձոնում այս հավերժական.
Երբ անհետ կորչեն բռնակալների շիրիմնե՛րն անգամ…

108
Ի՛նչ կա իմ մտքում, որ դեռ չե՜մ գրել,
Եվ քեզ չի՛ պատմել դեռ սիրտն իմ սիրող,
Ինչը չի ասել կամ ցույց չի՛ տվել,
Քո շնորհներն ու տենչերն իմ սիրո:
Ոչի՜նչ, սիրելիս, բայց, աղոթքի պես,
Նույն խո՛սքն եմ կրկնում ես հավերժական,–
Դու ի՜մն ես հավետ և միշտ քո՜նն եմ ես,
Ճիշտ այնպես, ինչպես առաջին անգամ:
Այսպես մեր սերը, միշտ նորոգվելով,
Հերքո՜ւմ է տարիք, ժամ ու ժամանակ.
Հաղթած ծերությա՛նն ու ստիպելով,
Որ ծերությունը իր ծառա՜ն դառնա,–
Գտած իր նոր ծիլն ու դրոշմն այնտե՛ղ,
Ուր ժամանակը լոկ մահ կփաստեր…

109

Օ՜, չասես երբեք, թե կե՜ղծ է եղել սերն իմ մեղսական,–
Ինչքան էլ սիրույս բոցը հանդարտվեր քեզնից զատվելիս,
Ինքս ինձանից զատվելն ինձ համար դյուրին է նույնքա՛ն,
Ինչքան իմ հոգուց, որ քո կրծքո՜ւմ է պահված, սիրելիս:
Քո կրծքո՛ւմ, որ իմ սիրո ապաստանն ու բո՛ւյնն է հավետ,
Որտեղ ես կրկին վերադարձել եմ՝ ո՛ւր էլ մեկնեի,
Վերադարձել եմ ճի՛շտ ժամանակին, բերելով ինձ հետ
Այն ջուրը, որով ես իմ մեղքերը պիտի մաքրեի՜…
Ինչքան էլ որպես խե՜ղճ մահկանացու կամ միս ու արյուն,
Մեղսո՜տ լինեմ ես, դու մի՛ հավատա այժմ և հավետ,
Թե ես կարող եմ քո սիրո գանձն ու բարիքը անհուն
Փոխել անցավոր ու փո՜ւչ աշխարհի ունայնության հետ.–
Քանզի ունա՜յն է իմ սրտի համար Տիեզե՛րքն անգամ,
Առանց քե՛զ, իմ Վա՛րդ, սիրո տիեզե՜րք իմ անզուգական:

110
Ավա՜ղ, իրավ է, որ ես զուր թափառե՜լ եմ, անգին,
Ինձ դարձրած խեղկատա՛կ, սիրտս խոցել վշտերով,
Էժա՜ն ծախել այն ամենն, ինչ սո՜ւրբ է ու թանկագին,
Վիրավորել սե՛րն իմ մեծ՝ մա՜նր ու չնչի՜ն սերերով:
Կասկածանքո՛վ եմ նայել ճշմարտության սուրբ դեմքին,
Խե՛թ նայել այն ամենին, ինչ նվիրո՜ւմ է համակ.
Բայց նոր ավյո՛ւն է տվել այդ մոլորանքն իմ սրտին,
Եվ վերստին հավաստել, որ դո՛ւ ես սերն իմ միակ…
Հիմա՝ վե՛րջ այդ ամենին.– ընդունի՜ր սերն իմ հավերժ,
Այլևս չե՜մ գրգռի ախորժակս նոր սիրով,
Նոր փորձությամբ չե՜մ փորձի բարեկամիս սերն անշեջ,
Որին կապված եմ վաղո՜ւց, և որն Աստված է սիրո:
Ողջունի՜ր ինձ, սիրելիս, և տե՜ղ տուր ինձ քո կրծքում,
Որ,– երկինքը չհաշված,– լավագույն տե՛ղն է կյանքում:

111
Հանուն իմ և քո սիրո, նախատի՛ր իմ բախտին չար,–
Իմ անպիտան գործերի հանցավորի՛ն նենգ ու պիղծ,
Որն ինձ համար չստեղծե՛ց մի ավելի լավ վիճակ,
Քան թե կախվա՜ծ լինել միշտ ամբոխի բիրտ կարծիքից:
Ահա ինչո՜ւ,– անունիս միշտ մի խարա՜ն է դաջված,
Ինչպես հետքե՛րը ներկի՝ ներկարարի ձեռքերին,
Խարա՛ն, որ ցույց է տալիս զբաղմունքն իմ անիծված.–
Օգնի՜ր, հանուն մեր սիրո,– մաքրվե՛լ այդ կեղտերից…
Ես պատրա՛ստ եմ, որպես դե՜ղ ընդունել թո՛ւյնը ուզած,
Խմել քացախ ու լեղի, հիվանդի պես մահամերձ,
Չհամարե՛լ դառնություն՝ դառնությո՛ւնը ցանկացած,
Ոչ մի պատժից չխորշել՝ հանուն վարքի իմ անեղծ…
Արդ, գթա՛ ինձ, սիրելիս, և հավատա իմ խոսքին,
Որ քո գութը՝ իմ բուժման բալասա՜նն է եզակի…

112
Քո սերն ու գութն անհատնում մաքրո՜ւմ են այն բիծը սև,
Որ ճակատիս ամբոխի բամբասանքն է խարանում,
Ո՞ւմ–ի՞նչ գործն է, թե հիմա ո՞վ–ի՞նչ կասի իմ մասին,
Երբ դու, իմ վատն անտեսած, իմ լավո՜վ ես հիանում.
Դո՛ւ ես աշխարհն իմ արար, և ես ուզում եմ միայն
Քեզնի՜ց լսել–իմանալ կամ վատն ու լավը զատել,
Եվ չկա ողջ աշխարհում ո՛չ–ոք և կամ ո՛չ մի բան,
Որը փոխե՜լ կարենար իմ վճիռն այս պողպատե:
Այնպիսի վի՜հ եմ նետել ես զրպարտանքը այլոց,
Որ մերժում եմ, անտեսում կարծիքները օտարի,
Լորտուի պես չեմ լսում ոչ բամբասա՛նք, ոչ հիշոց.–
Քամահրանքո՜վ նայելով այս քաղքենի աշխարհին:
Այնքան ամո՜ւր ես ձուլված դու իմ հոգուն աշխարհում,
Որ աշխարհը մնացած ես մեռա՜ծ եմ համարում:

113
Այն օրից, ինչ մենք հեռո՜ւ ենք, զատվա՜ծ,
Աչքիս փոխարեն՝ հոգո՛վ եմ նայում,
Իսկ աչքս՝ մթնած ու վարքը փոխած,–
Տեսնո՛ւմ է, սակայն ճիշտ չի՜ ընկալում…
Ի՜նչ էլ որ տեսնեմ քեզանից հեռու–
Թռչո՞ւն, թե՞ ծաղիկ, երկի՞նք, թե՞ ալիք–
Աչքս ա՜յլ բան է ինձ թելադրում,
Իսկ հոգիս՝ ուրի՜շ բան է ցույց տալիս…
Գեշ պատկե՛ր լինի, թե հո՜ւյժ գեղեցիկ,
Տգեղ դեմք լինի, թե գեղեցկագո՜ւյն,
Լեռ լինի, թե ծով, աղավնի, թե ցին,–
Քո տեսքո՜վ է նա տեսնում ու զգում.
Քեզնով լի,– անզո՜ր այլ բան զգալու,–
Հոգիս, ճշտի տեղ, սու՛տն է ընկալում:

114
Մի՞թե հոգին իմ համեստ՝ արքա դարձած քո սիրով,
Որպես պատիժ մի վերին, թա՛սն է ըմպում քծնանքի.
Դե, արի ու հասկացիր,– ա՜չքն է քծնում իմ սիրող,
Թե՞ քո սիրո՛ւց սովորեց այն ալքի՛միան թովչանքի՝
Ինչպե՜ս տձև հիվանդին ու հրեշին վերածել
Չքնաղ անձիդ նմանվող քերովբեի ու սրբի,
Ամեն անձև քաոսից կատարյալ ձև ստեղծել,
Եվ այն էլ՝ մի վայրկյանո՛ւմ, ակնթարթում մի նրբին:
Օ՜, ես գիտեմ,– իմ աչքի քծնա՛նքն է այդ, սիրելիս,
Որ ճաշակում է հոգիս, արքայի պես ինքնագոհ,
Աչքս գիտե, թե հոգուս քիմքին ի՛նչն է դուր գալիս,
Եվ գավաթ է մատուցում ճի՛շտ իմ հոգու ճաշակով.
Եթե այն թո՜ւյն էլ լինի,– թող ի՛նքն իր մեղքը քավի,–
Չէ՞ որ աչքս է առաջին ճաշակո՛ղը այդ գավի…

115
Սո՜ւտ են տողերն իմ նախկին, նույնիսկ՝ տողե՛րն այն մասին,
Թե անհնա՜ր է, ավա՜ղ, քեզ ավելի շատ սիրել,
Ի՜նչ իմանար այն պահին դատողությունը իմ սին,
Թե թեժանա՜ պիտի դեռ մեր սիրո հուրն առավել:
Ես գիտեի՛, ժամանակն ու դիպվածները նրա,
Խախտո՜ւմ են սուրբ երդումներն ու օրենքներն երկնային.
Գեղեցիկը՝ խաթարում, աղարտում՝ տենչ ու երազ
Եվ մինչև իսկ՝ քամահրում հրամաններն արքայի:
Ավա՜ղ, ինչո՞ւ բռնակալ ժամանակից չսարսած,
Ես այն պահին ասացի՝ «Սիրո՜ւմ եմ քեզ անսահման…»,
Երբ վարանոտ վիճակից վստահության ա՛փն ընկած.
Մերժում էի և հերքում ներկայից զատ ամեն բան…
Սերը մանո՜ւկ է.– ինչու, նրան կոչած կատարյալ,
Թույլ չտվի՝ առավե՛լ մեծանա՜լ ու զորանա՜լ:

116
Ո՛չ մի արգելք չի՜ կարող խանգարել այս աշխարհում
Հավատարիմ ու անկեղծ սիրողների պսակին.
Ամեն չնչին առիթից սիրո հուրը չի՜ մարում,
Եվ չի՜ լռում–հարմարվում ամեն դավ ու բաժանքի:
Օ՜, ո՛չ. սերը ծովափի այն փարո՛սն է հաստատուն,
Որին ոչ մի փոթորիկ ու մրրիկ չի՛ սասանել,
Նա մոլորվա՜ծ նավերին փրկող ա՛ստղն է լուսատու,
Որի խորհուրդը վսեմ ոչ ոք դեռ չի՜ վերծանել:
Ժամանակի խեղկատա՛կն ու ծառա՛ն չէ նա անզոր.–
Թեև խամրո՜ւմ են շուրթերն ու վարդ–այտերը ջահել,–
Նա չի՜ փոխվում օրերի ընթացքի հետ անցավոր,
Այլ անսասա՛ն է մնում մինչ Դատաստանը Ահեղ…
Իսկ թե սո՜ւտ են այս տողերն ու ձեզ ուզում են շեղե՛լ,
Այդ ասել է, թե ոչ սեր, ոչ էլ այս երգն է եղել:

117
Նախատի՛ր ինձ, որ հաճախ եղել եմ կույր, ապերախտ,
Արժանին չե՜մ մատուցել ես հովանուն քո հզոր,
Եվ անարժա՜ն եմ եղել սիրույն քո մեծ, անարատ,
Որին սրտով ու հոգով ես կապվում եմ օրեցօր:
Ապավինել եմ հաճախ ուրիշների սերերին,
Զուր շռայլած աշխարհում քո գանձը սուրբ ու անբիծ,
Եվ առագաստ եմ պարզել բոլո՜ր այն խենթ հողմերին,
Որոնք իմ նավը քշե՜լ, հեռացրե՜լ են քո ափից:
Դատապարտի՛ր իմ բոլոր հանցանքները հին ու նոր,
Գումարած այդ փաստերին կասկածնե՛րն ու խա՛նդը քո,
Եվ, ի՜նչ ուզում ես արա անարժանիս հանցավոր,
Միայն թե մի՛ նայիր ինձ ատելավառ հայացքով.–
Թող իմ մեղքերը քավի արդարացո՛ւմն այն միակ,
Որ… սիրույդ ո՜ւժն եմ փորձել ես տարիներ շարունակ:

118
Ճիշտ այնպե՛ս, ինչպես մեր ախորժակը բացելու համար,
Գրգռո՜ւմ ենք մենք մեր քիմքը հաճախ սուր համեմունքով,
Ճիշտ այնպե՛ս, ինչպես անտես ախտերից բուժվելու համար,
Հիվանդացնո՜ւմ ենք մենք ինքներս մեզ դեղ ու բժիշկով.
Ինչպես, հագեցած ծարավ չկոտրող քո քա՜ղցր կրքից,
Ես սրում եմ իմ ախորժակը սուր մի համեմունքով,
Եվ, ձանձրացա՜ծ իմ բարեկեցիկ ու առողջ վիճակից,
Զուր տեղն ուզում եմ տառապել չեղած ցավով ու ախտով.–
Այդպե՛ս,– տարվելով սիրո հմայի՜չ խարդավանքներով,
Եվ որոշելով, թե ի՛նչն է հարմար ճաշակին սիրո,
Ես հնարում եմ հիվանդություննե՜ր, որպեսզի հետո
Իմ ողջ ու առողջ վիճակից բուժվեմ սո՜ւտ–սո՜ւտ դեղերով:
Բայց այս ամենից ես այն հասկացա, որ դեղերը այդ
Թունավորում են նրա՛նց, ովքեր քո սիրո՜վ են հիվանդ:

119

Ծովահարսի արցունքից դա՜ռն էր խմիչքն իմ ըմպած,
Թորված, ասես դժոխքի թորանոցի խավարում,
Հույսերիս վա՛խ խառնելով և իմ վախին՝ հույս խառնած,
Ես կորցրի այն ամե՛նն, ինչ շա՜հ էի համարում:
Աններելի ի՜նչ սխալ գործեց իմ սիրտն ու ոճիր,–
Երբ համարում էր իրեն երջանկագո՜ւյնը կյանքում.–
Ինչպե՜ս էր աչքն իմ հայրատ դո՛ւրս թռչում իր խոռոչից,
Դեպի իմ խելքը խլող կի՛րքն ու տենդը վատագույն:
Օ՜, չարիքի մե՛ծ բարիք… Ես հիմա՛ եմ եմ լոկ զգում,
Որ չարիքը՝ լավը միշտ լավագո՜ւյն է դարձընում,
Եվ երբ սերը խորտակված թարմանո՜ւմ է, նորոգվո՜ւմ,
Ավելի խո՛րն է լինում, քան եղել է նախկինում:
Մեղանչած գի՜րկդ եմ գափս.– շնորհիվ այդ չարիքի,
Կորցրածիս փոխարեն վաստակելով եռակի՛ն…

120
Ես չե՜մ տրտնջում, որ մի ժամանակ,
Դու դաժան եղար իմ հանդեպ այնքան,
Որ քիչ էր մնում ճկվե՜մ վշտի տակ,–
Չէ՞ որ պողպա՛տ չեն ջղերս կամ քար…
Թե իրա՛վ է, որ դու վարքից իմ նենգ,
Ցնցվել ես այնպե՛ս, ինչպես դժոխքից,
Ապա ես ի՛նքս էլ չե՜մ ասել երբեք,
Թե ի՜նչ եմ քաշել քո սիրո ձեռքից…
Թող սև գիշերն այն լլկումի, ահի,
Սրտիս ականջին հուշի վերստին,
Որ ես,– ինչպես դու՝ ինձ այն չար պահին,–
Սփոփա՜նք տամ քո վիրավոր սրտին:
Բայց իմ ու քո մեղքն իրար հետ մրցում,
Քավո՜ւմ են իրար և փոխհատուցում…

121
Նախընտրելի՜ է մեղավո՛ր լինել, քան թե… համարվել.–
Երբ, մեղք չգործած, դատապարտվո՜ւմ ես որպես մեղավոր
Սրբապղծվո՜ւմ է ամեն մի հաճույք, իսկ կիրքն՝ առավե՛լ,
Երբ նրան կողքից բամբասում է լի՜րբ մի… թամաշավոր…
Եվ ինչո՞ւ պիտի իմ արյան ազնի՜վ ու խե՜նթ խաղերին
Բարի աչքերով նայի վավաշոտ ու ստոր մի մարդ,
Կամ իմ զանցանքի դատը հանձնվի ա՛յն հանցավորին,
Որի կարծիքով ստո՜ր է ա՛յն, ինչ վեհ է, անարատ…
Ես ա՛յն եմ, ինչ կա՛մ… Եվ նրա՛նք, որ ինձ ուզում են ծաղրել,
Դրանով իրենց ստոր մեղքե՛րն ու իրե՛նց են դատում.
Ես մեղավո՞ր եմ, որ Աստված նրանց… ծո՜ւռ է արարել.
Իր ազնվությունն ո՞վ է ուրիշի կեղծիքով չափում…
Սրանք ողջ աշխարհն իրենց սեփական չափով են չափում՝
«Բոլորն էլ վա՜տ են և չարությո՜ւն է բոլորից թափվում…»։

122
Ա՛յն, ինչ կա քո նվիրած հուշատետրում գովական,
Դրոշմվա՜ծ է առհավետ իմ սրտում և ուղեղում.
Նրանց խորքում քո պատկերն ավելի վա՜ռ է, առկա՛,
Քան քո տված նվերի պարա՜պ–սարա՜պ տողերում:
Նա կշողա՜ նրանց մեջ, քանի տենչում եմ, սիրում,
Քանի իմ միտքն ու հոգին ապրո՛ւմ են դեռ ու շնչո՛ւմ,
Եվ չի՜ մարի հուշը քո, քանի նրանք աշխարհում
Մոռացումին չե՜ն զիջել նրա բաժինը խղճուկ:
Քեզ հիշելու համար ես ոչ կարոտ եմ տետրակի,
Ո՛չ էլ,– վրան մոմ քսած,– փորագրման սալերի,
Ուստի թույլ տուր ե՜տ տալ քեզ քո նվերը թանկագին,
Եվ առավե՛լ վստահել իմ սրտին և ուղեղին…
Եթե ես քեզ հիշելիս օգնողի պե՛տք ունենամ,
Վախենում եմ՝ ի՜նչ գիտե՛մ, ա՛յն էլ իսպառ մոռանամ:

123

Օ՜, ո՛չ, զո՜ւր ես պարծենում, ես չե՜մ փոխվի, Ժամանա՛կ–
Այս բուրգե՛րը հինավուրց և կոթողնե՛րն անվանի,
Ինձ համար ոչ անծանոթ, ոչ էլ՝ նո՜ր են մանավանդ,
Նրանք, տարազը փոխած, կրկնություննե՜րն են հնի…
Անցավո՜ր է կյանքն, ավա՜ղ.– ուստի և մե՛նք, բարեկամ,
Հիանում ենք, շատ հաճախ, նորույթներով… հնացա՜ծ.
Մեզ խաբելով, թե նրանք հենց մեզ համա՛ր է, որ կա՛ն.
Թեև հայտնի են եղել դեռ դարերի մեջ անցած…
Արհամարհո՜ւմ եմ և Քե՛զ, և քո դիվա՛նն անցավոր,
Ոչ քո նո՛րն է ինձ գերում, ոչ էլ՝ քո հի՛նն եմ հարգում,
Քանզի ստո՜ւմ են բոլոր վկաներդ հին ու նոր՝
Մի պահ փայլող ու սուզվո՜ղ ժամանակի հորձանքում…
Եվ, երդվո՜ւմ եմ,– ընդդեմ Քե՛զ ու Քո մահվան գերանդո՛ւն,–
Հավատարի՜մ լինել միշտ, անսասան ու հաստատուն:

124
Եթե իմ սերը լիներ դիպվածի սա՛նը իրոք,
Նա կարող էր բախտի որբ ընկեցիկը համարվել.
Եվ,– ըստ դարի քմահաճ ատելության կամ սիրո,–
Խոտի նման տրորվել և նուրբ ծաղկի պես քաղվել:
Դիպվածից չի՜ ծնվել նա կամ իրերի բերումից,–
Եվ ոչ ստրո՛ւկն է եղել քաղցր–մեղցր պերճանքի.
Ոչ զոհը՝ խե՛ղճ ու կրակ ստրկացնող ցասումի,
Որոնց նորո՜ւյթ է կոչում դարն այս փորձ ու փորձանքի:
Քաղաքական այլախոհ աղանդներին անտարբեր,–
Որոնք իր գույնն են փոխում ամեն ժամ ու վայրկյանում–
Մի կողմ քաշված, ինքնիշխան, իմաստությամբ աներեր.
Նա ոչ փթթում է տաքից, ոչ հեղեղից կործանվում:
Թող ասածս վկայեն խեղկատակնե՛րն այս դարի,
Ոճի՜ր է կյանքը որոնց, իսկ սատակումը՝ բարիք:

125
Իմ ինչի՜ն էր պետք, ասա՜, ամպհովանին փառավոր
Եվ մեծարումն արտաքուստ՝ ի տես արա՜ր աշխարհի,
Ո՞ւմ է պետք իմ ետմահու այս կոթողի հի՛մքը խոր,
Որ շուտով զո՜հ կդառնա ավերին ու ավարին:
Քի՞չ եմ տեսել ես հարո՜ւստ, բարձրաստիճա՜ն այրերի,–
Ագահության պատճառով զրկված վերջին գրոշից,–
Այրեր, եղծում են որոնք իրենց հաճույքն անթերի
Եվ կամ դրսից հաջողա՛կ,– հուսախաբվո՜ւմ իրենցից:
Թո՜ւյլ տուր, որ ես երկյուղած երկրպագեմ քո սրտին,
Ընդունիր զո՛հն իմ աղքատ,– բայց՝ շռա՜յլ ու թանկագին,–
Որն անխառն է ու մաքուր և ուրիշ բան չգիտի՛,
Քան իմ ու քո փոխադարձ նվիրո՜ւմը, իմ անգին:
Հեռո՜ւ, ծախվա՛ծ զրպարտիչ.– ինչքան նե՛նգ ես ավելի,
Այնքան քի՜չ է ենթարկվում հոգիս քո նենգ դավերին:

126
Օ՜, սիրելի պարմանի, որ իշխում ես մշտարթուն
ժամանակի հայելուն, ընթացքին ու գերանդուն,–
Եվ, կորուստից իսկ շահած, ծաղկում ես ու նորանում,
Երբ մենք, ավա՜ղ, քո կողքին թոշնո՜ւմ ենք ու ծերանում.
Բնությունը՝ կործանման Կայսրուհին ինքնիշխան,
Քեզ չի՜ թողնում շուտ հասնել հանգրվանին ծերության,
Որ ցույց տա ողջ աշխարհին, թե նա կարող է անգամ
Իր պաշտոնից ազատել ժամանակի՛ն բռնակալ…
Բայց ժամանակն ինչքան էլ քո վախճանը ձգձգի,
Մե՜կ է, ստույգ կորստից իր սիրելուն չի՜ փրկի.
Նրա մուրհակն,– ուշ, թե շուտ,– պիտի մարվի՜ իր հարկին,
Եվ մեծ Հաշիվը նրա՝ քո հաշի՛վն էլ կփակի:

127
Սև գույնը հին օրերում գեղեցիկ չէ՜ր համարվում,
Թե գեղեցի՛կ էլ լիներ՝ չէի՜ն կոչում գեղեցիկ,
Հիմա սևն է սիրունի ժառանգո՜րդը ընկալվում,
Եվ սիրունը իսկական՝ բիճ է թվում, ընկեցի՜կ…
Այն պահից, երբ ամեն ձեռք, բնության դերն ստանձնած,
Տգեղին ներկ–շպարով դարձնում է գեղեցիկ,
Գեղեցկությունն իսկական՝ շնորհազո՜ւրկ, հալածվա՜ծ,
Քաշված համեստ մի անկյուն, անտեսվո՛ւմ է մարդկանցից:
Ահա ինչու՝ սիրուհուս աչքն ու հոնքը գեղանի,
Վարսերի հետ նրա սև կարծես թե սո՜ւգ են անում,
Նրա՛նց համար, ովքեր թո՛ւխ և ի ծնե սիրունի՛կ,
Իրենց բուն տեսքը կեղծած՝ շիկահե՜ր են ձևանում…
Բայց այնպե՜ս է տիրուհուս սազում սո՛ւգն այդ տևական,
Որ թվում է, թե կյանքում հենց սիրունն ա՛յդ է, որ կա՛…

128
Երբ նվագում ես դու մեղմ,– իմ միա՜կ երգ ու նվագ,
Եվ ստեղները շոյո՜ւմ քո երգեցիկ մատներով,
Երբ, շոյված քո մատներից, կենդանանո՜ւմ են նրանք
Եվ իմ ականջը շոյում կախարդական ձայներով.
Ինչքա՜ն եմ ես նախանձում ստեղներին մոգական,
Որոնք ազա՜տ, համարձա՜կ քո մատներն են համբուրում,
Մինչ շուրթերս՝ համբույրիդ հավակնորդնե՛րն իսկական,
Նրանց հանդուգն արարքից շիկնում են լոկ ու լռում…
Ինչքա՜ն, ինչքա՜ն կուզեին իմ շուոթերը, սիրելիս,
Իրենց տեղերը փոխել ստեղների հետ ետին,
Որոնց մատները քո նուրբ երջանկությո՜ւն են տալիս,
Մինչ իմ շուրթերը դժբախտ տոչորվո՜ւմ են կարոտից…
Ի հեճուկըս այդ լկտի ստեղների՛ բախտավոր,
Տուր քո մատները նրա՛նց,– ինձ՝ շուրթե՜րդ մեղավոր…

129

Կիրքը վատնո՛ւմ է հոգու և կորո՜ւստ է ամոթի,
Երբ հաղթե՛լ է… իսկ մինչև տիրանա՛ իր ուզածին,–
Արյունարբո՜ւ է, վայրա՜գ, սանձարձակ ու անոթի
Եվ դրուժան ավելի՛, քան պոռնի՛կը խառնածին:
Հագեցումից հետո նա արհամարհվո՜ւմ է, լքվո՜ւմ,
Մոլեգի՜ն է ատելիս, սիրելու մեջ՝ մոլագար,
Ով կո՜ւլ տվեց մի անգամ հեշտանքի խայծը կյանքում,
Նա մոլեգի՜ն է դառնում, ցնորված ու ցավագար:
Խելահեղ ու բիրտ է նա, երբ որոնում է տռփանք,
Խե՜նթ–խելագա՛ր ավելի՝ երբ տիրում է տենչածին,
Փորձության մեջ՝ երանյա՜լ, փորձությունից ետ՝ փորձա՛նք,
Նախ՝ բաղձալի՜ մի հաճույք, ապա՝ պատրա՜նք փուչ ու սին:
Այս ամենն ո՞վ չգիտե… Բայց ո՞վ կասի, թե ինչպե՛ս
Խուսափել այն դրախտի՛ց, որ… դժո՜խք է տանում մեզ:

130
Նրա աչքերը արեգակի հետ ոչ մի կապ չունե՜ն,
Մարջանի առջև խամրո՜ւմ են նրա շուրթերը կարմիր,
Սևորակ կուրծքը հազի՜վ թե «ձյան պես սպիտակ լինի»
Իսկ սև վարսերը նմա՛ն չեն բնավ «ոսկենո՜ւրբ լարի».
Ես ինչքա՜ն ասես վարդեր եմ տեսել՝ ճերմակ ու կարմիր,
Բայց… ո՛չ թե նրա այտերի վրա, այլ՝ Դամասկոսում,
Եվ ավելի շա՜տ հարբում եմ բույրից մո՜ւշկ ու համպարի՛,
Քան իմ տիրուհու.– մեղքս ի՛նչ պահեմ,– «շնչի՛ց սիրասուն…».
Սիրում եմ նրա ձայնը մեղմանուշ, թեև լա՜վ գիտեմ,
Որ երգ–նվագը բյո՛ւր–հազա՜ր անգամ քա՜ղցր է, դուրալի,
Ես աստվածուհու քայլվածք չե՜մ տեսել,– ինչո՜ւ ինձ խաբեմ,–
Ոտքը գետնի՜ն է քսում տիրուհիս, երբ մա՛ն է գալիս,–
Բայց,– Աստվա՜ծ վկա,– նույնքա՜ն է նա վեհ, չքնաղ ու գերող,
Քան ո՛րևէ կին՝ գովերգված ճոռո՜մ խոսք ու պատկերով:

131

Գեղեցկությունը դարձնում է անգութ,
Եվ դո՛ւ էլ դուրս չես այդ հի՜ն օրենքից,–
Դու լա՜վ գիտես, որ ինձ համար կյանքում
Դո՛ւ ես գեղեցիկն ու լա՜վն ամենքից:
Բամբասո՜ւմ են, թե դեմքդ թուխ ու սև
Այն ուժը չունի՛, որ խելքից հանի.
Քաջություն չունե՛մ հակառակն ասել.
Թեև, սրտիս մեջ դե՜մ եմ այդ բանին:
Երբ հիշում եմ քո թուխ դեմքը կրկին,
Հառաչո՜ւմ եմ խոր՝ իմ կամքից անկախ,
Հաստատելով այն մի՛տքը վերստին,
Թե սևից լավ գույն աշխարհում չկա՜.–
Եվ բամբասո՜ւմ են թե ոմանք, իմ սե՜ր,
Ոչ թե դե՛մքդ թուխ, այլ քո… վա՜րքը սև…

132
Ես քո աչքե՛րն եմ սիրում, որոնք, կարծես գթալով,
Իմանալով, որ դու ինձ քամահրո՜ւմ ես ու լքում,
Սև՜ են հագել և, վշտից սգավորներ դառնալով,
Քեզնից գաղտնի ու անտես, իմ տառապանքն են հսկում…
Արևն այնպես չի՜ սազում արևելքի երկնքին
Եվ կամ լուսաստղը պայծառ՝ արևմուտքի խավարին,
Ինչպես աչքերն են քո սև վայելում թուխ քո դեմքին,
Քո աչքերը սգավոր, բայց… կարեկցող ու բարի:
Քանի որ սուգն աչքերիդ քեզ զարդարո՜ւմ է այդպես,
Դարձնելով քեզ այդքան վայելչատես ու բարի,
Թող քո սիրտն էլ ինձ սգա՝ նոր հրապույր տալով քեզ,
Եվ կարեկցանքը թող քեզ ոտքից–գլուխ զարդարի–
Այնժամ կերդվեմ՝ գույնը սև հենց գեղեցի՛կն է, որ կա,
Եվ ով քո տեսքը չունի՝ նա՛ է տգեղն իսկական:

133

Անե՜ծք այն սրտին, որ մի հարվածով,
Մահացու հարված տվեց երկուսին,–
Մի՞թե հերիք չէր ինձ տանջանքն իմ ծով,
Որ չտանջեիր նաև ուրիշի՜ն…
Քո ագահ աչքն ինձ խլե՜ց… ինձանի՛ց,
Խլելով նաև իմ ե՛սը մյուս,
Եվ զրկված ինձնից, քեզնի՜ց, նրանի՜ց,
Ես եռապատիկ տանջվո՜ւմ եմ անհույս:
Բանտարկի՛ր սիրտն իմ պողպատե բանտում,
Բայց գրա՜վ տուր ինձ գեթ սիրտը նրա,
Կհսկե՜մ նրան ես՝ ինքս բանտո՛ւմ,–
Եվ քո բանտն այնքան դաժան չի՜ թվա,–
Թեև, քանի ես տանջվեմ քո բանտում,
Քո մեջ է և այն, ինչ կա իմ սրտո՜ւմ:

134
Այո՛, քո՜նն է նա արդեն, հավատա՛,
Եվ ես գրա՜վ եմ դրվել քո կամքին,
Ես պիտի նրա փրկագի՜նը տամ,
Որ դու ե՜տ տաս ինձ իմ երկրորդ եսին:
Բայց այդ չե՜ք անի ոչ դո՛ւ, ոչ էլ նա՛,–
Զի ագա՜հ ես դու, նա՝ մե՜ղմ, սրտացա՜վ,
Նա օգնե՛ց, որ ես քեզ մտերմանամ,
Եվ, այդ պատճառով, քո գերին դարձավ…
Չարաշահելով քո հմա՛յքը, կին,
Դու տոկոսո՜վ ես տալիս այն, վաշխո՜վ,–
Գերի՜ դարձրած իմ բարեկամին,
Որին կորցրի ի՜մ իսկ հանցանքով.–
Իսկ դու շահեցիր և նրա՛ն և ի՛նձ,
Եվ նա ի՜նչ էլ տա – չե՜մ Փրկվի քեզնից…

135

Ամեն կին ունի իր ցանկությունը, իսկ դու՝ նաև կա՛մք,
Գումարած՝ ըղձա՜նք, գումարած՝ տենչա՜նք, անշուշտ նաև՝ կի՜րք,
Գալիս եմ դրանց խառնելու նաև կի՛րքն իմ սեփական,
Խնդրելով, որ մի կի՛րք էլ գումարես քո անհագ կրքին…
Չէ՞իր կամենա, դո՛ւ, որի տենչանքն անհո՜ւն է, հրկե՜զ,
Իմ ցանկությո՜ւնն էլ թաքցնել քո մեջ գոնե մի անգամ.–
Թե՞ ուրիշների ցանկությունները հաճելի՛ են քեզ.
Իսկ իմ ցանկության առաջ փա՜կ է քո դուռն արքայական…
Ծո՛վը, որ ջո՛ւր է վերից–վար՝ էլի անձրև՜ է խմում,
Իր սահմանները կաթիլ առ կաթիլ ընդարձակելով,
Դո՛ւ էլ, ծովի պես, իմ կի՛րքն էլ ձուլիր կրքիդ անհատնում՝
Քո անսահման կիրքն իմ մի կրքո՛վ էլ ավելացնելով…
Մի՛ մերժիր, անգո՜ւթ… նրանց բոլորին մե՛կը համարիր,
Ի՛նձ էլ մտցրած այդ մի տենչի մեջ՛ մե՜ծ ու համալի՜ր…

136
Եթե դե՛մ է խիղճը քո մերձեցմա՜նը երկուսիս,
Հիշեցրո՛ւ և ասա՛, որ ես քո Վի՜լլն* եմ կրքոտ,
Իսկ նա գիտե՛, որ քեզ մոտ նա՜ մո՛ւտք ունի՝ ե՜րբ ուզի,–
Ա՛րդ, հանո՜ւն այդ խենթ կրքի, կատարի՜ր իղձն իմ ու քո…
Վիլլն ափե–ափ կլցնի՜ գանձարանը քո սիրո,–
Լցված բազո՜ւմ տենչերով և իմ տենչո՛վ մի հատիկ,–
Երբ հաշիվներ են անում մե՜ծ թվերի գումարով,
Մի տենչ ավե՛լ կամ պակաս՝ հաշվո՜ղն էլ չի նկատի…
Ե՛ս էլ անտես թող անցնեմ այդ թվերի արանքում,
Եթե իմաստն իմ անվան դու փայփայես քո սրտում
Անշուշտ ի՜նձ էլ կսիրես,– քանզի ինձ Վիլլ են կոչում:
Բայց միավո՛ր մնամ միշտ՝ սիրողներիդ ցանկի մեջ,
Ուրիշների համար ես ոչի՜նչ լինեմ թող կյանքում,
Իսկ քեզ համար՝ ինչ–որ բան, որին սիրում են հավերժ.
Եթե իմաստն իմ անվան դու փայփայես քո սրտում
Անշուշի ի՜նձ էլ կսիրես,– քանզի ինձ Վիլլ են կոչում։

*Նախորդ և մանավանդ այս սոնետը կառուցված է բառախաղի վրա: Բնագրում Վիլլը ոչ միայն Վիլյամ անվան (Շեքսպիրի, ինչպես նաև Թուխ Տիկնոջ ամուսնու անունների) կրճատ ձևն է, այլև բազմիմաստ մի բառ, որը նշանակում էր՝ կամք, ցանկություն, կիրք, իղձ տենչ և առնանդամ (ծանոթ թարգմանչի)։

137
Ա՜խ, սեր, կույր ու հիմա՜ր սեր, ի՜նչ արիր իմ աչքերին,
Որ նայո՛ւմ, բայց չե՜ն տեսնում իրենց տեսածը կյանքում,
Գիտեն ի՛նչ է և որտե՛ղ Գեղեցիկը անթերի,
Բայց… վատին լա՜վ են կոչում, լավագույնին՝ վատագո՜ւյն…
Եթե աչքն իմ կուրացած, խաբված խարի՜սխ է նետում
Ծովածոցում այն էժան, ուր ո՜վ ուզես կնետի,
Էլ ինչո՜ւ ես աչքերիս տեսած ստից կե՛ռ սարքում
Եվ շղթայո՜ւմ այդ կեռին դատողությո՛ւնն իմ սրտի…
Ինչո՞ւ պիտի սիրտն իմ խեղճ հասարակա՜ց այս այգին
Իր կուսակա՜ն ու տոհմի՜կ ագարակը համարի
Եվ, այս ամենը տեսած, դեռ հակառակը պնդի,–
Անկե՜ղծ ու սո՜ւրբ կոչելով կեղծավորի՛ն ու չարի՛ն.–
Նրա՛ համար, որ իմ սիրտն ու իմ աչքերը կրկին,
Իրենց ճամփան մոլորա՜ծ, շղթայվել են կեղծիքին:

138
Երբ երդվում է սիրուհիս, թե սո՜ւրբ է ու հրեշտա՛կ,
Ես հավատո՜ւմ եմ նրան, թեև ստո՜ւմ է, գիտեմ,–
Թող նա կարծի՛, թե անփո՜րձ մի պատանի եմ ես խակ՝
Անծանո՜թ այս աշխարհի դավերին մութ ու դժխեմ:
Շոյվա՜ծ ու գո՜հ, որ նա ինձ համարում է պատանի,–
Թեև ինձնից լա՜վ գիտե իմ տարիքը իսկական,–
Ես հավատո՜ւմ եմ նրա ստերին յոթ գլխանի,
Եվ երկո՛ւսս էլ, խաբվելով, իրարից գո՜հ ենք այնքան…
Բայց ինչո՛ւ է իմ աչքին նա հրեշտա՜կ ձևանում,
Իսկ ես՝ տարիքս ծածկո՜ւմ իմ սիրուհու սուր աչքից.–
Քանզի սերը կարծեցյալ հավատի՜ն է միշտ հենվում,
Եվ սիրահարը տարեց՝ ամաչո՜ւմ իր տարիքից:–
Ուստի, ստո՜ւմ ենք–պառկո՜ւմ՝ մենք իբրև խե՛նթ սիրահար
Եվ այդ ստել–պառկելով մխիթարո՜ւմ ենք իրար:

139
Արդարացում մի՛ հայցիր այն չարիքի համար ծով,
Որ հասցնում է սրտիս քո նենգությո՛ւնը դաժան,
Ինձ աչքերով մի՛ խոցիր,– այլ՝ խոսքերո՛վ ու լեզվո՛վ,
Ուժի դեմ ո՛ւժ գործածիր և ոչ թե՝ դա՜վ անարժան:
Ասա՛, որ չե՜ս սիրում ինձ, որ սիրում ես ուրիշի՜ն.
Բայց արգելի՛ր աչքերիդ ուրիշի կողմը նայել,–
Ի՜նչ իմաստ ինձ զուր խոցել, երբ զորության դեմ ուժիդ,
Անզո՜ր եմ ես դիմանալ – ո՜ւր մնաց… ինձ պաշտպանել…
Բայց գուցե դու մեղք չունե՜ս,– քանի որ քա՛ջ գիտես դու,
Որ քո աչքե՜րն են չքնաղ ոսոխնե՛րն իմ մեծագույն.–
Ա՜յլ կողմ էիր դու նայում, որ աչքերը քո հատու
Ուրիշների՛ն հասցնեն իրենց հարվածը անգութ…
Բայց դու զո՜ւր ես ինձ գթում.– քան թե՝ տանջվե՜մ ողջ կյանքում,
Աչքերիդ մի հարվածով սպանի՛ր ինձ, իմ անգութ:

140
Թե անգո՜ւթ ես ու դաժան, գոնե եղիր խելացի՛,–
Սահման ունի մինչև իսկ համբերությո՛ւնն անսահման,
Մի թողնի, որ իմ խոցված սիրտն իր փակ շուրթը բացի
Եվ ասի, թե ի՜նչ օրի հասցրեցիր դու նրան:
Ի՜նչ անեմ, որ հասկանաս, որ, եթե չե՜ս էլ սիրում.–
Չխուսափե՜ս գոնե սուտ սիրո խոսքեր ասելուց –
Մահամերձը բժշկից ի՜նչ է ուզում աշխարհում,
Բացի կյանքի՛ց– իր բուժման փրկարար լո՜ւրն առնելուց:
Վախենո՜ւմ եմ, թե հանկարծ համբերությունս հատնի,
Եվ ես, ցավից խենթացած, վատաբանե՜մ անձը քո.
Իսկ մարդիկ չա՜ր են այնքան, աշխարհն՝ այնքան տմարդի,
Որ,– ի՜նչ լափ էլ որ թափեմ.– կհավատա՜ն հաճույքով:
Որպեսզի ոչ դո՛ւ տուժես, ոչ ե՛ս ընկնեմ մեղքի տակ,
Եթե շիտակ չե՜ս սրտով,– գոնե նայիր ինձ շիտա՛կ…

141

Երբ նկատում են քո մեջ այսքան հանցանք ու արատ.
Ինչպե՜ս կարող են, ասա՛, իմ աչքերը քեզ սիրել.
Միայն իմ սի՛րտն է, որ իմ սուր աչքերին հակառակ
Եվ տեսածին հակառակ,– ուզում է քեզ նվիրվել:
Ոչ իմ ակա՛նջն է ձայնիդ հնչյունները երազում,
Ոչ ճաշակս են հմայել քո տեսքն ու վարքը կյանքում,
Ոչ էլ նույնիսկ իմ խենթ կի՛րքն ու իմ տենչա՛նքն են ուզում,
Տիրանալ քո հմայքին՝ վայելքների խնջույքում…
Սակայն, ավա՜ղ, հինգ խելոք զգայարան միասին,–
Անկարո՜ղ են համոզել խենթ ու խելառ իմ սրտին,
Որ նա անտեր չթողնի՜ իր տիրոջը բարեսիրտ,–
Նրան արած քո գոռոզ սրտի ստրո՜ւկը ետին…
Մի շա՜հ ունեմ ես միայն այս կորստից ցավալի,–
Ով վրաս մե՛ղք է բարդում՝ նա էլ… պատի՜ժ է տալիս:

142
Սե՜րն է մեղքն իմ մեծագույն, ատելությունն՝ ո՛ւժը քո –
Ատելություն–սիրույս դեմ՝ մեղսո՜տ ու մե՜ղկ, հիրավի,
Համեմատի՜ր բայց մի պահ վիճակը դու իմ ու քո,
Եվ կզգա՛ս, որ իմ հանցանքն արժանի չէ պարսավի:
Թե արժանի՛ էլ լիներ՝ ո՛չ քո դավող շուրթերից,
Որոնք պղծե՜լ են իրենց գո՜ւյնը բոսոր թավիշի,
Իմ շուրթերի նման գող, որոնք այլոց անկողնուց
Գողանում են այն ամե՛նն, ինչ բարի՜քն է ուրիշի…
Ա՛րդ, թո՜ւյլ տուր ինձ քեզ սիրել այնպե՛ս, ինչպես դո՛ւ նրանց,
Ում դարպասո՜ւմ ես, որսո՜ւմ՝ ինչպես ես քե՛զ, դրուժա՛ն,
Գութ ցանիր քո սրտի մեջ, թող նա այնտեղ զորանա,
Որ քո սի՛րտն էլ երբևէ արժանանա գթության:
Ով մերժում է այլոց ա՛յն, ինչ ստանալ էր ջանում.
Նա կմերժվի ճիշտ այնպես, ինչպես ինքն էր այդ անում:

143

Ինչպես մանկանը գրկած մի հոգատար տանտիկին,
Երբ հավ բռնել է ուզում, ընկած նրա ետևից,
Երեխային իր գրկից շտապ դնում է գետին,
Որ, երկու ձեռքը պարզած, բռնի հավի ոտք–թևից,
Իսկ նրա խե՜ղճ երեխան, կապտած լացից ու ահից,
Վազո՜ւմ է մոր ետևից, որը, լքած զավակին,
Հետապնդում է նրա՜ն, ով փախչում է իրենից,
Իր ուշքն ու միտքը տված այդ միամի՜տ խաբկանքին,–
Այդպես էլ դո՛ւ ես վազում ուրիշ մեկի ետևից,
Երեխայիդ հարազատ անխնա՜մ ու ո՜րբ թողած,
Բայց երբ հասնես ուզածիդ,– ինձ մո՛տ դարձիր դու նորից,
Որ գրկե՜ս ու փայփայե՜ս երեխային քո սիրած…
Ես մինչև իսկ կուզենա՛մ, որ հասնես քո փափագին,
Միայն… կրկին ե՜տ դառնաս՝ գուրգուրե՜ս քո զավակին:

144
Երկու մեծ սե՜ր ունեմ ես՝ վիշտ տվո՛ղ ու սփոփի՛չ,
Որոնք, երկու Ոգու պես, ինձ ուղեկցո՜ւմ են կյանքում,–
Տղամա՜րդ է ոսկեհեր հրեշտա՛կն իմ ամոքիչ
Իսկ չար դևն ու սատանա՛ն՝ տիկի՜ն է մի թխագույն:
Իմ էգ դև՛ը, տենչալով ինձ շուտ դժո՜խք ուղարկել,
Հրեշտակիս գայթակղո՜ւմ, հեռացնո՜ւմ է ինձանից,
Կամենալով նրան չար սատանայի փոխարկել,
Պղծե՜լ լկտի իր սևով նրա ճերմա՛կը անբիծ…
Կարո՞ղ է նա դարձնել հրեշտակիս սատանա,–
Ո՞վ կարող է գուշակել, ո՞վ գիտե վարքը դևի,–
Բայց, երբ հեռո՜ւ են ինձնից՝ բարեկամնե՜ր են նրանք,
Եվ հրեշտակն իմ, ավա՜ղ, դժոխքո՜ւմ է երևի…
Բայց դժվա՜ր թե այդ մասին ես ստույգ բան իմանամ,
Մինչև նրան այնտեղից չվռնդի՜ սատանան:

145
«Ես ատո՜ւմ եմ», – ինձ ասաց նրա շո՛ւրթը երկնային,
Որ, թվում էր, թե սիրո սուրբ ձեռքո՜վ է արարվել,
Եվ ասաց ո՞ւմ՝ իր սիրո նահատակի՜ն, վկայի՜ն…
Բայց երբ տեսավ իմ տագնապն ու տառապա՜նքը անել,
Գթա՜ց սիրող իմ սրտին, որն իր գերին է էլի,
Նույնիսկ ժպտա՜ց մեղմությամբ՝ իր խոսքերին անհարի՜ր,
Եվ, կշտամբած իր լեզվին,– քա՜ղցր՝ նույնիսկ տանջելի՛ս,–
Ստիպե՛ց, որ իմ հանդեպ նա մեղմ լինի, սիրալի՜ր…
Նա մեղմե՜ց տոնը դաժան «Ես ատո՜ւմ եմ» բառերի,
Եվ այդ խոսքին հաջորդեց այնպիսի խո՛սք մի սիրուն,
Ինչպես ա՜յգն է հաջորդում մղձավանջի գիշերին,
Որ, չարքի պես, երկնքից դեպի դժո՜խք է սուրում.–
«Ես ատո՜ւմ եմ» դարձվածքի միտքն ուրի՜շ կողմ նա թեքեց
Եվ, իմ կյա՜նքը փրկելով, ասաց՝ «Սակայն ո՛չ թե քեզ… »:

146
Խե՜ղճ հոգի, հողե իմ մարմնի միջուկ,
Ծառա՝ քեզ գերած ըմբոստ տարերքի,
Ինչո՞ւ ես ներքուստ տանջվում ու տանջում,
Զարդարելով քո կեղևն արտաքին:
Ո՞վ է,– ինքն՝ անցո՛րդ,– այդքան ծա՜խս անում
Իր երկու օրվա վարձու տան համար,–
Որպեսզի ո՞րդը խժռի դամբանում,–
Այդ չէ՞ քո մարմնի վախճա՛նն ակամա…
Ապրիր ծառայիդ՝ քո մարմնի հաշվին,
Եվ զրկի՛ր նրան, որ դու զորանաս,
Ժամանցի հաշվին՝ տիրիր Հավերժի՛ն,
Ներքինով՝ հարո՜ւստ, դրսից՝ խե՜ղճ, նվա՜ստ:
Հյուծի՜ր մարմինըդ, որ կե՜րն է մահվան,
Որ մահը մեռնի՛, դու մնաս անմա՜հ:

147

Հիվանդությա՜ն է իմ սերը նման.– ծարավ այն բանին,
Ինչից իր վիճակն էլ ավելի է կյանքում ծանրանում,
Որը,– հանո՜ւն իր քմահաճ ու խև քիմք ու ըմպանի,–
Ճաշակում է ա՛յն, ինչից ախտն ու տենդն անբո՜ւյժ են դառնում:
Դատողությո՛ւնըս, որը իմ սիրո բժի՛շկն է միակ,
Սրտնեղած, որ իր խորհուրդները չե՜ն կատարվում երբեք,
Քամահրո՜ւմ է ինձ, և ես խորհում եմ անհո՜ւյս, գլխահակ,
Թե էլ ոչ մի դեղ չի՛ բուժի սիրող սիրտն իմ հուսաբեկ:
Անբուժելի՜ եմ ես դարձել, ավա՜ղ, նաև՝ անտարբեր,–
Ինձ բաժին ընկած անթի՜վ, անհատնո՜ւմ տվայտանքներից,
Զգում եմ, դատում խելագարի պես անտուն ու անտեր,
Խեղվա՜ծ ու շեղվա՜ծ՝ առանց այն էլ շե՛ղ ճշմարտությունից:
Չէ՞ որ քեզ պայծա՜ռ ու հմայի՜չ եմ համարել միշտ ես,–
Մինչդեռ մո՜ւթ ես դու գիշերվա նման, սև՝ դժոխքի պե՛ս:

148
Վա՜յ ինձ, սերն ինձ այնպիսի՜ աչքերի տեր է արել,
Որոնց հետ… կա՜պ էլ չունի տեսողությո՛ւնն իսկական.
Իսկ եթե կա պ էլ ունի՛,– ո՞ւր է իմ խելքը թռել,
Որ սխա՜լ է ընկալում աչքիս տեսածն իրական:
Թե չքնա՜ ղ է իրոք ա՛յն, ինչ ինձ թվում է չքնաղ,
Ինչո՞ւ աշխարհը արար ճիշտ հակառա՜կն է ասում.
Թե աշխա՛րհն է ճշմարիտ, այդ ասել է, թե, ավա՜ղ,
Կո՜ւյր են աչքերը սիրո և կամ՝ սխա՜լ են տեսնում:
Աակայն կարո՜ղ են նրանք տեսնել ստո՜ւյգ, ճշտորե՜ն,
Երբ միշտ կարո՜տ են քնի և՝ արցունքից միշտ շաղվա՜ծ…
Զարմանալի՞ է արդյոք, որ նրա՛նք էլ սխալվեն.
Երբ արևն իսկ չի՜ տեսնում երկնքի մեջ մթամած:
Խորամա նկ սեր. դու լացով կուրացնո՜ւմ ես ինձ այնպես.
Որ քո մեղքը չտեսնե՜ն իմ աչքերը սրատես:

149
Ինչպե՜ս կարող ես ասել, թե չե՛մ սիրում քեզ, անգո՛ւթ,
Երբ իմ ու քո կռվի մեջ, ես միշտ քե՜զ եմ պաշտպանում,
Երբ, ի՛նքս ինձ մոռացած, լոկ քո մասի՜ն եմ հոգում,–
Քո մասին, որ ինձ չարի՜ք ու վատությո ւն է անում:
Տեսե՞լ ես, որ երբևէ ես սիրե՜մ… քեզ ատողին
Կամ բարեկա՜մ անվանեմ նրա՛ն, ում խե՜թ ես նայում,
Իսկ երբ դու վե՜րք ես տալիս ինձ՝ քեզ սիրո՜ղ–պաշտողի՜ն,
Մի՞թե ե՛ս չեմ ինքս ինձ նախատում ու խա՜չ հանում…
Ի՜նչ արժանիք ու շնորհ ունի գոռոզ իմ հոգին,
Որ պատվից ցա՜ծ համարի լինել քո ճորտն ու գերին,
Երբ քո չարի՛քն ինձ համար վե՜ր է ամեն բարիքից,
Եվ ես հլու եմ միայն հրամանին աչքերիդ:
Ատի՛ր. ովքեր քեզ գիտեն՝ դժվա՜ր թե քեզ նախատեն–
Դու տեսնողի՜ն ես սիրում, իսկ ե՛ս… ես կո՜ւյր եմ արդեն:

150
Ի՜նչ ուժով ես ինձ գերում բնածին,
Որ սիրում եմ քո արատնե՛րն անգամ,
Եվ,– հակառակ իմ աչքի տեսածին,–
Բիրտ խավա՛ր կոչում լո՜ւյսը իսկական:
Այդ ի՜նչ զորություն ունես մոգական,
Ի՜նչ թուղթ ու գրով հմայեցիր ինձ,
Որ քո ամենից վատ արա՜րքն անգամ
Ես նախընտրում եմ ուրիշի լավից.
Որ ինչքան էլ նե՜նգ ու վա՛տ լինես դու,–
Այնքան ավելի քեզնով հիանա՜մ,
Սիրեմ ա՛յն, ինչը բոլո՜րն են ատում,
Եվ դեռ մի բա՛ն էլ ես քեզ պա՜րտք մնամ…
Նա՛, ով սիրում է քե՛զ, անարժանի՜դ,
Ամենից շա՜տ է սիրո արժանի:

151

Սերը շա՜տ է դեռատի, որ խղճի խայթ ունենա,
Թեև, հայտնի՛ է վաղուց՝ խիղճը սիրուց է ծնվել.
Ուրեմն մի՛ նախատիր մեղքիս համար ինձ բնավ,
Թե չե՜ս ուզում ակամա ինձ մեղսակից համարվել…
Եթե դու ինձ նախատես, ես կմատնեմ աշխարհին,
Թե դո՛ւ ես ինձ գայթակղում, քաշում մահիճը մեղքի,
Հոգիս հուշում է մարմնիս, թե նա ուզածն իր կանի,
Եվ նա էլ չի՜ վախենում խղճի խայթ ու արգելքից…
Քո անունը լսելով, նա իսկույն վե՜ր է հառնում,
Տիրելով քեզ՝ տռփանքի իր հաղթական ավարին,
Ապա, հլու–հնազանղ, քո խեղճ ստրուկը դառնում՝
Ելնելով ու ընկնելով հանուն քեզ ու քո շահի…
Մի՜ նախատիր, որ ես դա կյանքում սե՜ր եմ անվանում,–
Չէ՞ որ սիրույդ համար է նա ընկնում ու բարձրանում:

152
Թե իրա՜վ է, որ ես, քեզ սիրելով, երդո՛ւմ եմ դրժում,
Ապա կրկնակի դրուժան ես դու՝ ինձ սեր երդվելիս,
Քանզի դրանով և ամուսնական քո կա՜պն ես մերժում
Եվ ատում նրա՜ն, ում,– ի՜նքդ գիտես,– սիրո՜ւմ ես էլի…
Բայց երկու երդում խախտելու համար իրավունք ունի՞
Նախատել քեզ նա՛, ով,– ո՛չ թե երկու՝ քսա՜նն է խախտել,–
Իմ ո՛չ մի երդում ժանգոտ գրոշի արժե՜ք էլ չունի,
Քանզի քո չեղյալ արժանիքներն է միայն հավաստե՜լ:
Ես ներբողել եմ շնորհները քո խոսքով ու երգով,
Երդվե՜լ եմ, թե դու բարի՜ ես, ազնիվ, սուրբ ու անբասի՜ր,
Մարել լո՜ւյսն աչքիս, որ քեզ զարդարեմ լուսապսակով,
Ստիպել, որ նա վկայությո՜ւն տա… չեղածի՛ մասին…
Հենց միայն քեզ սո՜ւրբ կոչելն այնպիսի մե՜ղք է անազնիվ,
Որ ո՛չ մի ոճիր ու դրժած երդում դրան չի՝ հասնի:

153
Կուպիդոնն իր ջահն այրվող կողքին դրեց ու ննջե՜ց.
Դիանայի նիմփերից մեկն, իմացա՛ծ այդ մասին,
Գողացա՜վ ջահը իսկույն և աղբյուրի մեջ սուզեց,
Կամենալով հանգցնել սիրո հո՛ւրը երկնածին:
Բայց, սրբազան այդ հրից, աղբյուրի ջուրը եռա՜ց,
Փոքրիկ աղբյուրը դարծավ բուժիչ ջրի ավազա՛ն,
Եվ հիվանդները սիրո, այդ աղբյուրից ջուր խմած,
Նրա ջրո՜վ են բուժվում, գտնում դեղ ու բալասան:
Բայց, սիրուհուս աչքերից ջահը կրկի՜ն վառելով,
Կուպիդոնն այդ հուրն անշեջ մոտեցրեց իմ կրծքին,
Եվ ես, սիրուց խենթացա՜ծ ու փրկությո՜ւն տենչալով,
Շարավ շուրթըս հպեցի այդ աղբյուրի ակունքին,
Բայց փրկություն չգտա՝… Բուժիչ աղբյո՜ւրն իմ միակ
Սիրո ջահին հուր տվող չքնաղ աչքե՜րդ են միայն:

154
Սիրո Աստվա՛ծը փոքրիկ հոգնած ննջե՜ց մի անգամ.
Սրտեր այրո՛ղ, բոցավա՛ռ ջահը դրած իր կողքին,
Սի խումբ նիմփեր մոտեցան սիրո Աստծուն մոգական
Եվ մե՛կը այդ նիմփերից, որ չքնա՜ղ էր ամենքից,
Իր կուսական ձեռքերով գողացա՜վ ջահը սիրո,
Որն, ո՜վ գիտե, թե քանի՜ սիրտ էր այրել կախարդված,
Եվ նա, ով խենթ կրքերի հրահրի՜չն էր գոռոզ,
Դարձավ անզո՜ր մի մանուկ՝ զինաթափվա՜ծ ու խաբվա՜ծ…
Այդ ջահը նիմփն ընկղմեց մոտակա պա՜ղ վտակում,
Որը սիրո կրակի ջերմությունից տաքացած,
Դարձավ բուժիչ ավազան, ուր փրկությո՜ւն է գտնում
Նա, ով ունի ինձ նման անփոխադա՜րձ սիրո ցավ…
Բայց, ինչքան էլ ջերմանա՛ ջուրը սիրո կրակից,
Մե՜կ է, սերը չի՜ սառչի ոչ մի սառը վտակից:

Սոնետ 90

Ուրեմն ատիր, եթե ուզում ես, բայց ատիր հիմա,
Հիմա, երբ աշխարհը ամբողջ ինձ գամել է խաչին,
Բախտիս զայրույթին միացիր, ինձ ծռիր անխնա,
Միայն չդառնաս իմ դեմ սլաքված հարվածը վերջին։
Միայն չսպասես, մինչեւ սիրտս բուժվի վերքերից բազում,
Որ հետո մի նոր բանակով բզկտես այն իսպառ․
Լքիր ինչ այժմ, եթե ինձանից հեռանալ ես ուզում,
Մի թող գիշերիս հաջորդի այգը՝ անձրեւից խավար․
Արա ինչ վճռել ես եւ զուր չհապաղես
Մինչ անձկությունները մանր լափում են ինձ ագահ։
Միանգամից խոցիր։ Թող առաջինը գա
Վատթարը ամենից — այդժամ կզգամ ինչպես
       Գալիք վշտերս բյուր, որ վիշտ էին թվում,
       Քո կորստյան ցավից խամրում են, համրանում։
       1979.06.22-23

Սոնետ 1

Ժառանգ ենք տենչում ամենաչքնաղ էակներից մենք,
Որ անյիշատակ չնահատակուի վարդը պերճութեան.
Մինչ ալեւորին վախճան է բերում ժամանակը նենգ,
Նրա դեռատի զաւակն է կրողն յիշատակութեան:
Բայց դու, սիրելիս, քո իսկ աչքերին կարգուած լինելով,
Միայն սեփական նիւթով ես սնում լոյսդ բոցակէզ.
Ուր լիութիւն է, դու տարածում ես ահաւոր մի սով
Եւ այդպէս դառնում անգութ թշնամի` միայն ինքդ քեզ:
Դու, որ տակաւին համայն աշխարհի պճնանքն ես անշէջ,
Նաեւ միածին ազդարարը քո ծաղկաւէտ գարնան,
Քո գոյութիւնը թաղում ես իզուր բողբոջներիդ մէջ
Եւ, քնքո՛ւշ ժլատ, կործանում ես մի սերունդ աննման.
       Խղճա աշխարհին, որ չհամարեն մարդիկ քեզ ագահ,
       Քանզի այս կեանքի հաճոյքի կողքին գերեզմա՛ն էլ կայ:

Սոնետ 1

Տենչում ենք բերք չքնաղ էակներից,
Որ չմեռնի կյանքի վարդ-գեղությունը,
Իսկ երբ թոշնի հասունը նրանցից
Ժառանգն իր նուրբ պահի հիշողությունը․
Բայց դու լույս աչքերիդ հետ նշանված,
Վառքով քո էության սնում ես հուրդ,
Այնտեղ, ուր լիություն է՝ սով սփռած․
Քո քաղցր անձի բիրտ թշնամին հենց դու ես։
Դու, որ այսօր պերճանքն ես աշխարհի
Եւ գույնզգույն գարնան ավետաբերը,
Թաղում ես քեզ քո բողբոջում բերրի
Եւ, գիրգ ժլատ, մսխում ես շնորհքներդ։
       Խղճա աշխարհը․ կամ անկուշտ եղիր,
       Եւ կեր շիրմիդ հետ բերքը աշխարհի։

Սոնետ 2

Քառասուն ձմեռ երբ որ պաշարեն քո ճակատը վէս
Եւ խոր ակօսներ փորեն դաշտի մէջ քո գեղեցկութեան,
Քո ջահէլութեան չքնաղ զգեստը, որ սէգ է այնպէս,
Դառնալու է մաշուած ցնցոտի` անշուք եւ ունայն:
Եթէ քեզ հարցնեն, թէ որտեղ է քո պերճութիւնն անշէջ,
Կամ ուր են կորել կրքոտ օրերիդ գանձերը ընտրեալ,
Թէ պատասխանես ` միայն փոս ընկած այդ աչքերի մէջ,-
Ինքնաանարգա՜նք միայն կը լինի գովեստն այդ շռայլ:
Բայց ի՜նչ գովեստի արժան կը դառնար պերճանքդ անմեռ,
Եթէ ասէիր. «Չէ՛ որ որդիս է այդ գեղեցկութեան
Կրողն արժանի, եւ թողութիւնս նրա մէջ է դեռ»-
Կ`իրականանա՜ր պերճանքդ նրա տեսքով աննման.
       Այն նո՛ր կը լինի, մինչդեռ դու արդէն ահէլ կը լինես
       Եւ տաք կը տեսնես քո արիւնը, որ սառած է այնպէս:

Սոնետ 2

Երբ կգերեն քառսուն ձմեռ ճակատդ
Եւ հանդը գեղության քո կակոսեն,
Կյանքիդ գարնան հպարտ քո հանդերձանքդ
Մի անարժեք քուրձի կվերածեն․
Այդժամ, թե հարց տան, ո՞ւր է գեղությունդ,
Գանձերն ամեն՝ ծաղկուն քո օրերի,
Ասելը՝ փոս ընկած աչաց խորքում է,
Խայթող ամոթ, սին գովք լոկ կլինի։
Ի՜նչ լավ կարտահայտվեր խոհեմությունդ,
Թե ասեի՛ր․ «Զավակս այս չքնագեղ
Իմ ծերության օրվա արդարացումն է»,
Որ քո պերճանքը նա է ժառանգել։
       Եւ պատանի ես մեջ քո ծերության
       Եւ զգում ես տաք արյուն, երբ սառն է այն։